Коррупцияга қарши курашишда аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш жуда муҳим

Ўзбекистон Республикасининг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонуни жамиятда тенглик, адолат, ишонч тамойилларининг устуворлигини таъминлашга хизмат қилиш билан бирга, мансабдор шахсларнинг ўз мансаби ёки хизмат мавқеидан шахсий манфаатларини ёхуд ўзга шахсларнинг манфаатларини кўзлаб моддий ва номоддий наф олиш мақсадида қонунга хилоф равишда фойдаланиш борасидаги хатти-ҳаракатларига чек қўйиш, ҳар қандай суистеъмолчиликларга барҳам беришга хизмат қилувчи жуда муҳим ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади. Ушбу Қонуннинг мазмун-моҳиятидан келиб чиқиб, фуқаролар онгида коррупция деб аталган жирканч иллатга нисбатан муросасизлик туйғуларини уйғотиш, уларнинг қонунларимизга бўлган ишончларини мустаҳкамлаш, ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, коррупцияга қарши курашишда аҳолининг иштирокини таъминлашда ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ходимлари, айниқса, судларнинг роли муҳим аҳамиятга эга. Мухбиримиз Жиноят ишлари бўйича Амударё туман судининг раиси Асқар Сафаровга айнан ана шу хусусда бир неча саволлар билан мурожаат қилди. Қуйида ана шу суҳбатни эътиборингизга ҳавола қиламиз.

— Ассалому алайкум, таҳририятимизга ташрифингиз учун раҳмат. Аввало коррупция ҳақида газетхонларимиз учун оддий, халқона тилда тушунча берсангиз.

— Хушвақт бўлинг, таклиф учун таҳририятга ҳам раҳмат. Оддий қилиб айтадиган бўлсак, бирор шахснинг ноқонуний равишда ўз лавозимидан бойлик орттириш мақсадида фойдаланиши ёки бундай нафни лавозимдаги шахсга тақдим этиши коррупция ҳисобланади. Бундан ташқари, “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонунга кўра, пора олиш ёки бериш, лавозимини суистеъмол қилиш, мансаб ваколатидан четга чиқиш, кўп миқдорда давлат мулкини ўзлаштириш, растрата йўли билан талон-тарож қилиш, таъмагирлик, таниш-билишчилик, уруғ-аймоқчилик қилиш каби шахсий манфаат йўлида бошқа ноқонуний хатти-ҳаракатларни содир этиш ҳолатлари коррупцион ҳолат сифатида малакаланади ва бунга жазо муқаррарлиги таъминланади.

— Коррупциянинг тарихий илдизларидан келиб чиқиб, бугунги даврдаги ижтимоий-иқтисодий, ҳатто маданий-маънавий зарарлари қай даражада бири-биридан фарқ қилади, коррупцион ҳолатлар асосан қайси соҳаларда кўпроқ учрайди?

— Инсоният пайдо бўлган даврлардан бошлаб бу иллат халқлар, миллатлар, давлатларни ичдан емирувчи куч сифатида инсоният билан бирга яшаб келмоқда. Шунинг учун бу иллатнинг тарихий илдизларига чуқур кириб ўтирмайлик-да, унинг жамият тараққиётига зарарлари хусусида сўз юритсак. Қадим замонларда қабила вакилларининг ўз сардорларига совға-саломлар бериши, бирор бир мавқега эришиш учун пора таклиф этиши, амалдорларнинг манманлик билан қўл остидаги ходимларидан таъмагирлик орқали бирон бир моддият талаб қилиши каби ҳолатлар ўша давр жамиятлари томонидан кескин қораланган. Агар буни бугунги давр билан тақрибан талқин қиладиган бўлсак, коррупция ҳам, коррупционер ҳам даврга мос равишда “янгиланган”.

Масалан, даромадларнинг нотенглиги, иш ҳақининг пастлиги, иқтисодий тизимнинг заифлиги мавжуд бўлган ерда одамларда қўшимча даромад манбаларини, камбағаллар ўртасидаги фарқ эса кўпчилик ҳолларда ўз моддий аҳволини яхшилаш учун “айланма йўллар”ни излашга мойиллик уйғотади. Агар мамлакатда иқтисодий тизим заиф, ресурслар танқис бўлса, коррупция “ресурсларни тақсимлаш” усулига айланади. Шу нуқтаи назардан келиб чиқиб айтишим мумкинки, мамлакатимизда айниқса, соғлиқни сақлаш, таълим тизимлари, ижтимоий хизмат кўрсатиш соҳаларида коррупциявий ҳолатлар кўпроқ кузатилмоқда. Асосан, ОТМларга ўқишга киритиш, таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларига ишга жойлаштириш билан боғлиқ ҳолатлар, шунингдек, ижтимоий хизматлар кўрсатишдаги нотенглик порахўрлик, таъмагирлик, товламачилик, фирибгарлик иллатларининг илдиз отишига сабаб бўлмоқда.

— Аҳолининг бу борадаги хабардорлигини оширишда нималарга эътибор бериш керак?

— Аҳоли биринчи галда коррупциянинг сиёсий-маъмурий сабаблари хусусидаги ҳуқуқий билимга эга бўлиши зарур ва шарт. Аҳоли қайси сабабларга кўра коррупцион ҳаракатларнинг қурбони бўлаяпти? Бу ҳақдаги саводхонлигини оширмас экан, инсон давлат институтларининг заифлигидан фойдаланган фирибгарнинг ҳийласига ҳам, порахўрнинг тузоғига ҳам тушаверади.

Шунинг учун аҳоли коррупцияни келтириб чиқарувчи сиёсий-маъмурий, маданий-ижтимоий сабабларни албатта билиши керак. Бу сабаблар давлат органлари фаолиятида шаффофлик етишмаслиги, самарали назоратнинг, идора ва ташкилотларда автоматлаштирилган тизимларнинг йўқлиги фуқароларнинг давлат органлари фаолияти ҳақида керакли маълумотларни олаолмаслиги каби ҳолатларда намоён бўлади ва бу сабаблар суистеъмолликларга, яширин коррупцияга олиб келади.

Яна бир сабаб ҳам борки, коррупцияга жазо муқаррарлигининг йўқлиги аҳолининг қонунларга бўлган ишончини сусайтиради. Яъни, агар коррупцияга қўл урган шахснинг қонунбузарлиги фош бўлмаса, бундай шахс жавобгарликка тортилмаса, бу жазосизлик ҳиссини пайдо қилади ва коррупциянинг кенгайишига олиб келувчи сабаблардан бири саналади.

Аҳоли ана шу сабабларнинг жамиятимизда урчиб кетмаслиги учун ўзининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириб бориши, коррупцияга қарши курашишда муросасизлик билан ҳаракат қилиши жамиятни коррупциядан тозалашда фаол иштирокчига айланиши зарур.

— Аҳоли ўртасида коррупцияга нисбатан муросасизлик кайфиятини уйғотишда энг таъсирчан воситалар нималардан иборат?

— Албатта ҳуқуқий-тарғибот, ҳуқуқшунослар билан самимий ва ошкора мулоқот тадбирлари, халқ билан давлатнинг ўзаро бирлиги ва очиқлиги, давлат ва халқ дипломатиясининг шаффофлиги, электрон ҳукумат ва рақамли технологиялар орқали бюрократия ва инсон омилини камайтиришга эришиш. Шунингдек, “Очиқ бюджет” ва “Очиқ маълумотлар” каби платформалар, “Коррупцияга қарши дастурлар ва стратегиялар”, “Коррупцияга қарши миллий стратегия”да белгиланган жавобгарлик ва жазони кучайтириш, жамоатчилик назорати ва фуқаролик жамияти ролини оширишга қаратилган чора-тадбирлар бўйича ўтказиладиган тарғибот тадбирлари аҳолининг коррупцияга нисбатан муросасизлик туйғусини мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Муҳими, ҳар бир фуқаро коррупцияга қарши курашишда ўзини бурчли деб билиши, мабода, шундай иллат содир бўлишининг хавфини сезса, ҳеч иккиланмай ишонч телефонлари орқали ваколатли органларни хабардор қилиши зарур. Бу ҳақда хабар қилувчининг шахси ҳеч қачон ошкор қилинмайди ва у давлат ҳимоясида бўлади.

Коррупция — жамият тараққиётининг энг хавфли кушандаси. Унга қарши курашиш эса умуммиллий ҳаракатдир. Ушбу курашда мен фидойи ва меҳнаткаш халқимизни бирлашишга, ҳамжиҳатлик билан бу жирканч иллатга қарши муросасиз бўлишга чақираман.

— Сермазмун суҳбатингиз учун раҳмат, саломат бўлинг.

Суҳбатни Робия Йўлдошева ёзиб олди.