Ўзбекистон Республикасида зўравонликдан ҳимоя қилиш: ҳуқуқий таҳлил

Зўравонлик муаммоси, бошқа юрисдикцияларда бўлгани каби, Ўзбекистон Республикасининг ҳуқуқни қўллаш амалиётида асосий муаммолардан бири ҳисобланади. Давлат фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишнинг муҳимлигини эътироф этган ҳолда, зўравонликнинг турли шаклларининг олдини олиш ва уларга барҳам беришга, шунингдек, унинг қурбонларига ёрдам кўрсатишга қаратилган норматив-ҳуқуқий чора-тадбирлар мажмуини ишлаб чиқди. Ушбу соҳадаги ҳуқуқий база халқаро стандартларни ҳисобга олган ҳолда доимий равишда такомиллаштирилмоқда.

Ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишнинг асосини қуйидаги ҳужжатлар ташкил этади, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси: 26-моддада ҳеч ким қийноққа солиниши, зўравонликка, шафқатсиз ёки инсон қадр-қимматини камситувчи бошқа тарздаги тазйиққа дучор этилиши мумкин эмаслиги мустаҳкамланган. 46-модда эркаклар ва аёллар ҳуқуқларининг тенглигини кафолатлайди.

• "Хотин-қизлар ва болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш тўғрисида"ги қонун: Ушбу қонун зўравонликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш тамойиллари, қоидалари ва чораларини белгилайди, шунингдек, жабрланувчиларга ёрдам кўрсатиш тартибини белгилайди.

• Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексида: Ҳаёт ва соғлиққа, шаън ва қадр-қимматга, эркинлик ва жинсий дахлсизликка қарши жиноятлар содир этганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланган. Хусусан, оиладаги зўравонлик учун жавобгарлик белгиланган.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс: Турли ҳуқуқбузарликлар учун, шу жумладан, жиноий жазога сазовор қилмиш белгиларига эга бўлмаган зўравонликнинг айрим турлари учун маъмурий жавобгарликни белгилайди.

 Зўравонлик турлари ва ҳуқуқий таърифлари ҳақида Ўзбекистон қонунчилиги замонавий ёндашувларга амал қилиб, зўравонлик тушунчасини нафақат жисмоний, балки бошқа турларни ҳам ўз ичига олган ҳолда кенгайтирди, яъни жисмоний зўравонлик: Тан жароҳати етказишга олиб келадиган ҳар қандай ҳаракат, психологик (руҳий) зўравонлик: Қўрқитиш, қўрқитиш, камситиш, шантаж, маънавий зарарга олиб келадиган мунтазам танқид, иқтисодий зўравонлик: Ўз пул маблағларини тасарруф этиш имкониятидан маҳрум қилиш, моддий неъматлардан фойдаланишни чеклаш, харажатларни назорат қилиш, жинсий зўравонлик: Жинсий характердаги ҳаракатларга мажбурлаш.

Зўравонлик қурбонларининг ҳуқуқларини таъминлаш учун қонун ҳужжатларида қуйидаги аниқ механизмлар назарда тутилган:

• Ҳимоя ордери: Ички ишлар органлари томонидан бериладиган ва жабрланувчини давлат томонидан ҳимоя қилишни таъминлайдиган ҳужжат. Ордер ҳуқуқбузарга жабрланувчига яқинлашишни, боғланишни ёки таъқиб қилишни тақиқлайди.

• Қўллаб-қувватлаш хизматлари: Жабрланувчиларга ихтисослаштирилган марказларда бепул ҳуқуқий, психологик, тиббий ва ижтимоий ёрдамдан фойдаланиш имконияти тақдим этилади.

• Бепул ишонч телефони: Махфийликни таъминлайдиган 24 соат ишлайдиган ишонч телефони мавжуд.

• Зарарни қоплаш: Зўравонлик қурбонлари моддий ва маънавий зарарни ундириш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга. Бунда улар давлат божи тўлашдан озод этилади.

• Жиноий ва маъмурий жавобгарлик: Қонунчилик содир этилган қилмишнинг оғирлигига қараб жарима ва ахлоқ тузатиш ишларидан тортиб озодликдан маҳрум этишгача бўлган турли жазо чораларини назарда тутади.

Ўзбекистон Республикасининг ҳуқуқий тизими фуқароларни зўравонликдан ҳимоя қилишда изчил ёндашувни намоён этади. Оиладаги зўравонликни жиноий жавобгарликка тортадиган янги қонунлар ва тузатишларнинг қабул қилиниши, ҳимоя ордерларининг жорий этилиши ва жабрланувчиларга ёрдам турларининг кенгайиши давлатнинг ўз фуқаролари ҳуқуқлари тенглиги ва хавфсизлигини таъминлашга интилишидан далолат беради. Жамиятда зўравонликка барҳам беришнинг ҳуқуқий механизмларини янада мустаҳкамлаш, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, қонунларни сўзсиз ижро этиш асосий вазифадир.

М.Б.Кайпова, Фуқаролик ишлар бўйича Амударё туман судининг судьяси