Тил – миллатнинг руҳи

Ҳақиқатдан ҳам, тилимиз яшар экан, тарихимиз, маданиятимиз, адабий меросимиз, бугунимиз ва эртамиз бардавомдир. 1989 йил 21 октябрь куни ўзбек тилига давлат тили мақоми берилди. Бу сана миллатимиз тарихида улкан воқеа бўлди. Айнан шу кундан бошлаб ўзбек тилининг чексиз имкониятларини ўрганиш, унинг ҳақиқий жозибасини очиб бериш йўлидаги ишларга расмий асос яратилди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида ўзбек тили давлат тили сифатида мустаҳкамлаб қўйилди. 1993 йил 2 сентябрда “Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий этиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди. 1995 йил 22 декабрь куни эса “Давлат тили ҳақида”ги Қонун янги таҳрирда тасдиқланди.

Бугунги кунда ахборот технологиялари, реклама ва оммавий ахборот воситаларининг жамият ҳаётидаги ўрни беқиёс. Аҳолига янгиликларни етказишда тил ва ёзув муҳим аҳамият касб этади. Бироқ пештахталар, реклама баннерлари ва оммавий ахборот воситаларида ўзбек тили қўлланилишида жиддий муаммолар мавжуд. Шеваларнинг оммавий ахборотга аралашуви, имловий ва график хатоликлар, хусусан, “қ” ва “ғ” ҳарфлари ўрнида “к” ва “г” ҳарфларининг қўлланилиши тилимизга нисбатан эътиборсизликнинг яққол ифодасидир.

Бундан ҳам ачинарлиси, юртимизда дўконлар, савдо марказлари, ҳатто бутун бошли шаҳар лойиҳалари хорижий номлар билан аталмоқда. “Nest One”, “Toshkent City”, “Magic City” каби номлар мамлакатимизда халқимиз учун бунёд этилган бўлса-да, нега улар она тилимизда эмас? Чет элча номлар янада “замонавий” ёки “мижозбоп” деб ҳисобланадими? Ахир, она тилимиз – бизнинг ўзлигимиз тимсоли эмасми? Биз ўзимизни ўзга тиллар таъсиридан ҳимоя қила олмасак, келажак авлод бизни қандай тушунади?

Яқинда ижтимоий тармоқларда “Энди пешлавҳалар давлат тилида ва лотин алифбосида ёзилиши керак” деган хабар эътиборимни тортди. Аммо бу хабар ўзи кирилл алифбосида ёзилган эди. Биз тарғиб қилаётган ишларга ўзимиз амал қилмасак, бошқалар қандай амал қилади? Шу боис тил сиёсатида ҳам, ҳар қандай ўзгаришда ҳам аввало ўзимиздан бошлашимиз лозим. Соф ўзбек тилида гапириш, хатосиз ёзиш, тилимизни ҳурмат қилиш ҳақидаги тарғиботлар натижа бериши учун ҳаракатимиз реал мисолларда акс этиши керак.

Тошкент давлат миллий университети профессор-ўқитувчиси, филология фанлари доктори Абдурозиқ Рофиев пойтахтимиз кўчаларидаги эълонларнинг аксарияти ҳануз рус тилида эканлигини таъкидлаган эди. Уларнинг фикрига кўра, давлат тилида иш юритиш тизимли равишда йўлга қўйилган бўлса-да, амалиётда бу масалада бефарқлик ва лоқайдлик ҳукм сурмоқда. Тилни нотўғри ишлатиш, тушунарсиз ибораларнинг оммалашиб бориши, муомала маданиятининг бузилиши нафақат тил муаммоси, балки умуммиллий масала экани аён.

Ҳақиқатдан ҳам, бугунги кунда тенгдошларимиз орасида хорижий сўзларни аралаштириб гапириш, қисқартирилган ва бузилган шакллардан фойдаланиш одати кучайиб бормоқда. Чет тилларини ўрганиш, уларни билиш, албатта, фойдали. Лекин она тилимизни иккинчи даражали деб билиш, уни хорижий тиллар соясида қолдириш – катта хато. Агар шундай давом этса, бир неча авлоддан сўнг тилимиз ўз қадрини йўқотиши ҳеч гап эмас.

Бунга йўл қўймаслик учун ҳар биримиз тилимизга бефарқ бўлмаслигимиз, имловий хатоларга нисбатан лоқайдлик қилмаслигимиз, керак бўлса, қонуний жиҳатдан ҳам тартибга солишимиз шарт. Улуғ шоиримиз Эркин Воҳидов айтганидек:

– Она тили – умуммиллат мулки. Демак, тил олдидаги масъулият ҳам умуммиллий бўлиб, бу ёлғиз тилшуносларнинг эмас, бутун миллатнинг иши.

Шундай экан, жамиятимизнинг ҳар бир аъзоси тилимизни эъзозлаш, унинг давлат тили сифатидаги мақомини юксалтириш йўлида ўз ҳиссасини қўшиши лозим. Келажак авлодни она тилига ҳурмат руҳида тарбиялаш ҳар биримизнинг бурчимиздир. Зеро, буюк маърифатпарвар бобомиз Абдулла Авлоний айтганидек:

– Ҳар бир миллатнинг дунёда борлиғини кўрсатадурғон ойинаи ҳаёти – тили ва адабиётидур. Миллий тилни йўқотмак – миллатнинг руҳини йўқотмакдур.

Дилнура Йўлдошева, ҚДУ талабаси