СЎЗ МУЛКИНИНГ СУЛТОНИ

Алишер Навоий ўзбек адабиётидагина эмас, балки бутун туркий халқлар адабиёти, ҳатто жаҳон халқлари адабиёти тарихидаги энг ноёб ҳодисалар силсиласига мансуб бўлган буюк шахсдир. У қолдирган меросининг сони ва ҳажмига кўрагина эмас, юксак бадииятига кўра ҳам тенгсиздир. Навоий ижодкор инсон, кашфиётчи олим, теран мушоҳадали тарихчи, нозик дидли мутасаввуф, аруз илмининг билимдони, шеърият мулкининг султонидир.

Буюк мутафаккир Алишер Навоий ҳақида гап кетганда "Хамса”ни тилга олмай илож йўқ. Бу борада хамсачилик тарихига назар ташлаймиз: "Хамса” арабча "бешлик” демак. У мустақил беш достондан иборат бўлиши лозим. Ҳар бир достон мустақил бир воқеани мазмуни кенг ва атрофлича маснавий йўли билан ёритиб беради.

Навоий "Хамса” ёзишга киришар экан:

Йўлдаса бу йўлда Низомий йўлим,

Қўлдаса Хисрав била Жомий қўлим,

- деб мадад сўрайди. У ўз олдига ўзига хос "Хамса” яратиш вазифасини қўяди. Буни шоир бир-неча ўринда очиқ-ойдин таъкидлайди. "Фарҳод ва Ширин” достонининг муқаддимасида шундай сатрлар бор:

"Айни назм этки, тарҳи тоза бўлғай,

Улусқа майл беандоза бўлғай,

Йўқ эрса назм айлағонни халойиқ,

Муқаррар айламак сендин не лойиқ?”

Демоқдаки, шундай асар ёзгинки, ўзига хос бўлсин, ўқиган одамлар бошқа асарларга ўхшамаслигини сезиб турсин. Акс ҳолда, асари ўзгалар ёзганидек бўлса, бундай такрорлаш сенга лойиқ эмас. Яхшиси, бундай асар ёзмаганинг маъқул.

Лекин  бу ишни қилиш осон эмас эди. Бунинг учун қалам тиғи ўткир Низомий ва Деҳлавий билан ижодий баҳсга киришиши лозим бўлади. Бу эса жуда катта билим ва юксак адабий дидни талаб қилади. Навоий "Фарҳод ва Ширин”да шундай ёзади:

"Эмас осон бу майдон ичра турмоқ,

Низомий панжасига панжа урмоқ.

Керак шер олдида ҳам шери жанги,

Агар шер ўлмаса боре паланги”.

Навоий йўлбарс эмас, шер бўлди. Бу оғир ва масъулиятли вазифани 1483-1485 йилларда, қисқа муддат ичида адо қилди.

Бугун биз ёшлар улуғ бобомиз Алишер Навоийнинг авлодлари сифатида уларга муносиб фарзанд бўлмоғимиз даркор Навоийни англаб, ижодини чуқур ўрганиб, бизга нима демоқчи эканлигини англашимиз лозим. Навоий даҳоси бутун дунёга машҳур. Навоийни фақат туркий халқлар эмас, балки жаҳон халқлари севиб ўқийди. Навоийнинг хотирасига ўрнатилган ҳайкаллар Москва, Токио, Боку шаҳарларида қад ростлаган. Мамлакатимиз пойтахтида эса (Ўзбекистон миллий боғида) Алишер Навоийнинг улуғвор ҳайкали 1991 йил 26 сентябрь куни барпо қилинди. Ана шу ҳайкал устидаги пештоққа Навоий ғазалидан олинган:

Олам аҳли билингизким, иш эмас душманлиғ,

Ёр ўлунг бир-бирингизгаки, эрур ёрлиғ иш, -  деган мисралари ёзиб қўйилган. Бу сўзлар эса башариятга қарата айтилган шиор каби жаранглайди. Юртбошимиз Ислом Каримов айтадилар: "... Оламда туркий ва форсий тилда сўзловчи бирор-бир инсон йўқки, у Навоийни билмаса, Навоийни севмаса, Навоийга садоқат ва эътиқод билан қарамаса”. Бугун биз ёшлар Навоийни англаймиз ва севамиз. Уларни англаш эса миллатни севиш демакдир.

Юлдуз ТУРСУНБОЕВА,

Амударё академик лицейи ўқувчиси, "Камолот” сардори.    

(Фото - http://sensorika.uz)