ЁЗ – СОЗ ЎТСИН, ДЕСАНГИЗ...

Мана, 2016-2017 ўқув йили ҳам якунланиб, болалар ёзги таътилга чиқишди. Ҳамма ота-она фарзандини оромгоҳга жўната олмайди, қолаверса, таътил даври 3 ой бўлгани  ҳолда оромгоҳларда бола 10-15 кун дам олиши мумкин, қолган вақт эса ота-она бағрида бўлади.

Бундай пайтда нималарга эътибор бериш керак?

Аввало, болангизнинг тўғри овқатланиши ва дам олишини ташкил қилинг!

Албатта, 9 ой мактабда дарслар, турли хил маълумотлар олиш билан машғул бўлган мия ва тана чарчаши табиий. Шунинг учун боланинг дармондориларга бой, қувватбахш таомлар билан тўғри овқатланишига эътибор беринг.

Бундай таомлар билан овқатланган бола ота-онаси ва яқинларининг меҳрини яхши ҳис қилади ва ҳар хил руҳий жараёнлардан осон ўта олади.

Фарзандингизнинг ўртоқлари билан қизиқинг!

Албатта, боланинг дўсти бўлгани яхши, чунки бола ўзига доир янгиликларни кўпинча ўртоғи, тенгдоши билан баҳам кўргиси, унга мақтангиси, ё унга ичидаги сирларини айтгиси келади. Лекин нотўғри танланган дўст ёки дугона унинг мактабда ҳам, уйда ҳам, бошқа жойда ҳам кўнгилсизликларга учрашига сабаб бўлиши мумкин.

Қолаверса, баъзан боласи билан масофа сақлайдиган, у билан сирлашмайдиган оилаларда бола ўз ўртоғининг маслаҳатларига суяниб, муаммоларига ечим топмоқчи бўлади. Ўз фикрига эга бўлмаган бола етакчиликни ўз қўлига олган тенгдоши таъсирига тез берилади.

Албатта, болангизнинг қизиқишлари ва фойдали меҳнат билан шуғулланишига шароит яратинг!

Болалар одатда қизиқувчан бўлади, лекин уларнинг қизиқишларига эътибор берилмаса ёки уларни рўёбга чиқаришга имкон яратилмаса, қизиқишлар тез сўнади. Қизиқишлари сўнган бола лоқайд, бепарво бўлиб боради, унда бемеҳрлик пайдо бўла бошлайди. Таълим муассасалари, "Баркамол авлод” болалар марказида ташкил  қилинган турли тўгараклар, танловларда қатнашишларига шароит ҳозирланг. Унинг кичкина ютуғини ҳам эътиборсиз қолдирманг, мақтаб қўйинг, бағрингизга босиб, уни янги ютуқларга руҳлантиринг. Имкон бўлса, томорқада ишлаш, уй ҳайвонларини ёки гулларни парвариш қилиш, укасига қараш, дўконга бориб келиш каби оила учун ҳам, бола учун ҳам фойдали бўлган меҳнатни уюштиринг. Лекин бола меҳнатидан фақат пул, ёки манфаат топиш учун фойдаланманг, бу ҳақда ҳуқуқий-меъёрий ҳужжатлар борлигини унутманг.

Телевизор кўришини   чекланг!

Бугун муттасил телевизор қаршисида ўтирган бола ўқиш даврида олган билимларини тез унутади.

Компьютер ва телефондан фойдаланишини назорат қилинг!

Тараққиёт асри ҳисобланган даврда яшаяпмиз. Бугун баъзи ота-оналар кимлигини кўрсатиб қўйиш ёки боласининг ҳеч кимдан кам эмаслигини исботлаш мақсадида уларга қимматбаҳо телефон ёки компьютер, планшетлар олиб беришмоқда. Узоқ вақт компьютер қошида ўтириб, турли хил ўйинлар ўйнаган боланинг фикрлаш қобилияти сусайиб кетади. Икки соат компьютерда ўтирган боланинг мияси торайиб, маълумотларни қабул қила олмайди, демак, бола учун янги билимлар эшиги ёпилади. Телефон эса дарслардан, ҳаётдаги асосий мақсад – билим олишга бўлган эътибордан чалғитувчи воситадир. Бугун ёш йигит-қизлар ҳаёти билан боғлиқ баъзи муаммоларнинг келиб чиқишига, айрим ёшларимизнинг ҳар хил зарарли оқимлар таъсирига тушиб қолаётганлигига ҳам компьютер ва телефонлар, ижтимоий тармоқлар сабаб бўлмоқда. Айниқса, ота-оналар "Кўк кит” ўйинининг зарарли оқибатлари, бу ўйин охири ўсмирлар ўз жонига қасд қилиш билан тугаётганлигини билиб қўйганлари, ўз фарзандларини ижтимоий хатарлардан омон сақлаганлари маъқул.

Фарзандингиз ҳаётини муҳофаза қилишни

унутманг!

Ёзда болалар бўш вақтини турли хил ўйинлар ўйнаш, чўмилиш, сайр қилиш, қариндошлариникига меҳмонга бориш билан ўтказади. Кўпинча эрталаб ва кечқурунлари Манғит-Гурлан гузар йўлида велопойга ўйнаётган болаларга кўзимиз тушади. Болангизга велосипедларни махсус йўлакчаларда ёки спорт майдончаларида ҳайдаш кераклигини уқтиринг.

Уларни сув ҳавзаларида чўмилишга, яхшиси, ўзингиз олиб боринг. Албатта, сув ҳавзасининг турли хил дарахт томирлари, шиша синиқлари, сув ости тошларидан холи эканлигига ишонч ҳосил қилинг.

Энг муҳими эса фарзандингизни китобни севишга ва қадрлашга ўргатинг!

Мустақил мутолаа боланинг дунёқарашини шакллантиради, бола ўқиган асарини мулоҳаза қилади, ҳаётий муаммоларни тушунишга уринади. Китоб боланинг ёшига мос келишига эътибор беринг, у билан китоблар ҳақида суҳбатлашинг, унинг фикрларини қўллаб-қувватланг ва инобатга олинг.

Кўпинча балоғат ёшидаги ўсмирларнинг ўйин орасида сўкиниш ёки кўча жаргонларини ишлатишига гувоҳ бўламиз. Ота-оналарга ўзларининг феъл-атворидаги тарбиясизлик фарзандларида такрорланишини эслатиб қўйишни истардим.

Ўзингиз уйда чиройли муомалани йўлга қўйсангиз, фарзандингиз ҳам Сиздан ўрнак олишини унутманг.

Фарзандингизни табиат қўйнига, боғ ва хиёбонларга олиб чиқинг!

Кўпинча шаҳарда ўсган болалар хонанишин бўлади. Улар табиат гўзалликларини кўриб, ҳайратланади, улардан завқ олади. Болага инсон табиатнинг бир бўлаги  эканлигини, атроф-муҳитни, сув ҳавзаларини ифлос қилиш ўзимизга ҳам зарар келтиришини, обод ва ораста яшаш инсоннинг ижобий хислатлари эканлигини, табиий ресурслардан тежаб-тергаб фойдаланиш зарурлиги табиат бағрида ҳикоя қилиб берилса, у бола шуурига тез сингади.

Оилавий байрам

уюштиринг!

Баъзан болалар одамови, тортинчоқ бўладилар. Ўсмир ёшидаги йигит-қизларда турли физиологик жараёнлар бошланади. Ўсмир ўзидаги ўзгаришлар сабабини тушунмай, серзарда, асабий бўлиб қолади. Агар Сиз оилавий байрамлар ташкил қилиб, ёш фарзандларингизга тез-тез ўз меҳрингизни билдириб турсангиз, ўсмир ёлғиз эмаслигини, кимларгадир кераклигини ҳис қилади. Бу эса унинг ўзига бўлган ишончни орттиради. Манманлик ва дабдабадан қочинг, боланинг эркаланиб кетишига йўл қўйманг.

Жазо усуллари ҳақида ўйлаб кўринг!

Баъзан ота-оналар ўз фарзандлари хато қилиб қўйса, уларни уриш, сўкиш каби усуллар билан жазолайдилар. "Фалон нарса олиб бермоқчи эдим, энди йўқ”,  деб уларга заҳрини сочадилар. Агар болага хатосининг оқибатлари тушунтирилса, таҳлил қилинса, бола бу хатони такрорламаслиги аниқ. Калтак еган ёки сўкиш эшитган бола аламзада бўлади, у ўз ҳаракати оқибатларини ўйламайди. Ота-оналар бировдан айб ахтармай, боласини "ҳайвон”, "эшшак”, деб ҳақорат қилиш ўрнига хатонинг келиб чиқиш сабабларини таҳлил қилсалар, муаммога осон ечим топилади.

Оиламизда биз хато қилиб қўйсак, отам ҳеч қачон урушиб, сўкмас, оғзидан ёмон сўз чиқмасди. Отам бирор ерни чопиқ қилиш ёки маълум жойни тозалаш каби қўшимча ишлар топширар, биз эса уйқудан кечиб, эрталаб мактаб вақтигача топширилган ишни бажарардик.

Албатта, ҳар бир ота-она ўз фарзандининг камолини кўришни, боласининг бошқалардан кам бўлмаслигини истайди. Шундай экан, фарзанд тарбиясини оилангиздаги энг муҳим вазифа деб билинг. Ана шунда қариганингизда тинч, осойишта ва фаровон умр кечирасиз. Бу эса ўз қўлингизда, азиз ота-оналар!

Санобар ХЎЖАМУРОДОВА, 40-сонли мактаб директори, халқ депутатлари туман Кенгаши депутати.

(Фото - ЎзА)