ЎҚУВЧИ ИМЛОДА ХАТО ҚИЛМАСИН, ДЕСАНГИЗ....

Бугунги кунда она тили ва адабиёт фани ўқитувчилари олдида турган энг катта муаммолардан бири ўқувчиларнинг саводхонлиги масаласидир. Албатта, кейинги даврларда компьютерда терилган ёзувларга талаб юқори,  қўл ёзмаларга эҳтиёж кам.  Лекин саводхон инсонгина компьютерда ҳам имло хатосиз ёза олади.  Таассуфки,  баъзан китоблар,  интернет саҳифаларидаги имло хатоларини кўриб, таъбимиз бузилади.  Шунинг учун ҳам мактабларда саводхонликка талабни кучайтиришимиз керак.  Қолаверса,  ёзувни қунт билан, чиройли ва хатосиз ёза оладиган ўқувчи ҳаётда ҳам ҳар бир нарсага масъулият ва ҳафсала билан қарайди, деб ўйлайман.  Ўз тилини мукаммал билган ўқувчи бошқа фанлардан ҳам яхши ўзлаштиради.  Мантиқий фикрлаш орқали исталган саволга жавоб топа олади.  Ўқувчиларимга доим шуни таъкидлайманки,  агар сўзларнинг луғавий маъносига эътибор бериб,  мантиқий фикрласангиз,  ўзбек тилида ҳар бир саволнинг ичида жавоб борлигини топа оласиз.  Масалан,  “Судралиб юрувчилар синфига кирувчи ҳайвонларни топинг?” – дейилса,  дарҳол хаёлимизга илон,  калтакесак каби судралувчи ҳайвонлар киради.  Ёхуд “Эгалик қўшимчалари деб нимага айтилади?” – деб сўралса,  ўзимиз таърифни келтириб чиқарамиз:  учала шахсдан бирига эгалик,  қарашлилик,  тегишлилик маъноларини билдирган қўшимчаларга эгалик қўшимчалари дейилади...

Баъзи ўқувчиларнинг оғзаки нутқи,  баъзиларнинг ёзма нутқи яхши ривожланган бўлади.  Бу  асосан,  ўқувчиларнинг феъл-атворига боғлиқ деб ўйлайман.  Тортинчоқ,  журъатсиз ўқувчилар билганини ҳам айтишга уялишади  ёки хато айтиб қўйсам, деб чўчишади. Файласуфларимиздан бири “энг катта хато – бу тажрибадан воз кечишдир”, – деган эди. Ўқувчиларга ҳам шуни қайта-қайта уқтириш керакки,  қандай бўлмасин ўйлаган фикрингизни айтишдан,  ният қилган ишингизни бошлашдан чўчиманг,  балки ҳаммаси тўғридир.  Агар хато бўлса ҳам ҳафсалангиз пир бўлмасин,  доимо ўзингизга ишонч билан ўқинг,  ўрганинг ва олдинга интилинг.  Доно халқимизнинг “интилганга толе ёр” мақоли ҳаётий шиорларингиздан бири бўлсин! – дейишдан чарчамаслик керак.  

Ўқувчиларнинг оғзаки нутқида энг кўп учрайдиган хатоларни шартли равишда қуйидаги турга ажратиш мумкин:  диалектал,  орфоэпик,  вулгар,  фонетик,  аффиксал,  механик,  тиниш белгиларидаги  услубий хатолардир.

Уяли телефон ва компьютер ҳаётимизни эгаллаб олган тезкор замонамизда бадиий асарлар ва матбуот саҳифаларини варақлайдиган ўқувчилар жуда кам.  Шу сабабли баъзи тушунчаларнинг моҳиятини англамасдан тузилган жумлалар,  савияси паст ёки умуман хато фикрлар ҳам учраб туради.  Бу каби услубий хатоларнинг олдини олиш учун мен ўз дарсларимда ҳар бир диктант ёки баён матнини,  иншо мавзуларини қизиқарли,  муаммоли,  фалсафий матнлар бўйича танлашга ҳаракат қиламан.  

Ўқувчининг саводхонлигига эришиш анча узоқ вақтни,  ўқувчидан ҳам,  ўқитувчидан ҳам катта меҳнат ва сабр-тоқатни талаб қилувчи жараён.  Бунинг устига доно халқимиз “тугмадек ақли бўлмаса, туртма ақлдан не фойда “, - деб бежиз айтмаган.  Асли ўқувчининг ўзи ҳам интилмаса,  ҳаракат қилмаса,  ўқитувчининг барча меҳнатлари бесамар кетади.  Яхшиямки,  бундайлар гуруч ичидаги курмакдек кам.  Айтиш жоизки,  оила ва мактаб ҳамкорлиги кўнгилдагидек бўлсагина биз кўзлаган мақсадимизга эриша оламиз.  

Ўзбек тили ва адабиёт фани ўқитувчиларини,  кўпинча,  “мактаб кўзгуси” деб таърифлашади. Мен эса унга қўшимча қилиб: “ўқувчилар саводхонлигининг асосчиси” деган бўлардим.  Чунки она тили ва адабиёт фани ўқитувчисининг асосий вазифаси ўқувчини хатосиз ва чиройли ёзишга,  тилни ҳар томонлама чуқур эгаллашга ҳамда гўзал хулққа ўргатишдан иборат. Мана шундай масъулиятли ва машаққатли касб эгалари бўлмиш она тили ва адабиёт фани ўқитувчиларига саводхонлик учун курашни сусайтирмасдан, она тили дарсида ҳар бир ўқувчидан “ҳуснихат” дафтари тутишни талаб қилиши,  машқ дафтарларини кузатиб, имлоси ўзгараётган ўқувчиларни мақташни,  бошқаларга ўрнак қилишни унутмаслигини маслаҳат берардим.

Уқитувчиларимиз ўқувчиларининг имло саводхонлигини оширишфни истар экан,  умрбоқий ҳақиқат – уларни бадиий китоб ўқишга ундашдан чарчамаслиги керак.  Шундагина ўқитувчиларимиз бунинг самарасини ўқувчиларининг равон нутқи ва хатосиз ёзувларида кўриш бахтига эришишади.

Инобат РАЖАБОВА, 17-сонли мактаб ўқитувчиси.