OʻQUVChI IMLODA XATO QILMASIN, DESANGIZ....

Bugungi kunda ona tili va adabiyot fani oʻqituvchilari oldida turgan eng katta muammolardan biri oʻquvchilarning savodxonligi masalasidir. Albatta, keyingi davrlarda kompyuterda terilgan yozuvlarga talab yuqori,  qoʻl yozmalarga ehtiyoj kam.  Lekin savodxon insongina kompyuterda ham imlo xatosiz yoza oladi.  Taassufki,  baʼzan kitoblar,  internet sahifalaridagi imlo xatolarini koʻrib, taʼbimiz buziladi.  Shuning uchun ham maktablarda savodxonlikka talabni kuchaytirishimiz kerak.  Qolaversa,  yozuvni qunt bilan, chiroyli va xatosiz yoza oladigan oʻquvchi hayotda ham har bir narsaga masʼuliyat va hafsala bilan qaraydi, deb oʻylayman.  Oʻz tilini mukammal bilgan oʻquvchi boshqa fanlardan ham yaxshi oʻzlashtiradi.  Mantiqiy fikrlash orqali istalgan savolga javob topa oladi.  Oʻquvchilarimga doim shuni taʼkidlaymanki,  agar soʻzlarning lugʻaviy maʼnosiga eʼtibor berib,  mantiqiy fikrlasangiz,  oʻzbek tilida har bir savolning ichida javob borligini topa olasiz.  Masalan,  “Sudralib yuruvchilar sinfiga kiruvchi hayvonlarni toping?” – deyilsa,  darhol xayolimizga ilon,  kaltakesak kabi sudraluvchi hayvonlar kiradi.  Yoxud “Egalik qoʻshimchalari deb nimaga aytiladi?” – deb soʻralsa,  oʻzimiz taʼrifni keltirib chiqaramiz:  uchala shaxsdan biriga egalik,  qarashlilik,  tegishlilik maʼnolarini bildirgan qoʻshimchalarga egalik qoʻshimchalari deyiladi...

Baʼzi oʻquvchilarning ogʻzaki nutqi,  baʼzilarning yozma nutqi yaxshi rivojlangan boʻladi.  Bu  asosan,  oʻquvchilarning feʼl-atvoriga bogʻliq deb oʻylayman.  Tortinchoq,  jurʼatsiz oʻquvchilar bilganini ham aytishga uyalishadi  yoki xato aytib qoʻysam, deb choʻchishadi. Faylasuflarimizdan biri “eng katta xato – bu tajribadan voz kechishdir”, – degan edi. Oʻquvchilarga ham shuni qayta-qayta uqtirish kerakki,  qanday boʻlmasin oʻylagan fikringizni aytishdan,  niyat qilgan ishingizni boshlashdan choʻchimang,  balki hammasi toʻgʻridir.  Agar xato boʻlsa ham hafsalangiz pir boʻlmasin,  doimo oʻzingizga ishonch bilan oʻqing,  oʻrganing va oldinga intiling.  Dono xalqimizning “intilganga tole yor” maqoli hayotiy shiorlaringizdan biri boʻlsin! – deyishdan charchamaslik kerak.  

Oʻquvchilarning ogʻzaki nutqida eng koʻp uchraydigan xatolarni shartli ravishda quyidagi turga ajratish mumkin:  dialektal,  orfoepik,  vulgar,  fonetik,  affiksal,  mexanik,  tinish belgilaridagi  uslubiy xatolardir.

Uyali telefon va kompyuter hayotimizni egallab olgan tezkor zamonamizda badiiy asarlar va matbuot sahifalarini varaqlaydigan oʻquvchilar juda kam.  Shu sababli baʼzi tushunchalarning mohiyatini anglamasdan tuzilgan jumlalar,  saviyasi past yoki umuman xato fikrlar ham uchrab turadi.  Bu kabi uslubiy xatolarning oldini olish uchun men oʻz darslarimda har bir diktant yoki bayon matnini,  insho mavzularini qiziqarli,  muammoli,  falsafiy matnlar boʻyicha tanlashga harakat qilaman.  

Oʻquvchining savodxonligiga erishish ancha uzoq vaqtni,  oʻquvchidan ham,  oʻqituvchidan ham katta mehnat va sabr-toqatni talab qiluvchi jarayon.  Buning ustiga dono xalqimiz “tugmadek aqli boʻlmasa, turtma aqldan ne foyda “, - deb bejiz aytmagan.  Asli oʻquvchining oʻzi ham intilmasa,  harakat qilmasa,  oʻqituvchining barcha mehnatlari besamar ketadi.  Yaxshiyamki,  bundaylar guruch ichidagi kurmakdek kam.  Aytish joizki,  oila va maktab hamkorligi koʻngildagidek boʻlsagina biz koʻzlagan maqsadimizga erisha olamiz.  

Oʻzbek tili va adabiyot fani oʻqituvchilarini,  koʻpincha,  “maktab koʻzgusi” deb taʼriflashadi. Men esa unga qoʻshimcha qilib: “oʻquvchilar savodxonligining asoschisi” degan boʻlardim.  Chunki ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisining asosiy vazifasi oʻquvchini xatosiz va chiroyli yozishga,  tilni har tomonlama chuqur egallashga hamda goʻzal xulqqa oʻrgatishdan iborat. Mana shunday masʼuliyatli va mashaqqatli kasb egalari boʻlmish ona tili va adabiyot fani oʻqituvchilariga savodxonlik uchun kurashni susaytirmasdan, ona tili darsida har bir oʻquvchidan “husnixat” daftari tutishni talab qilishi,  mashq daftarlarini kuzatib, imlosi oʻzgarayotgan oʻquvchilarni maqtashni,  boshqalarga oʻrnak qilishni unutmasligini maslahat berardim.

Uqituvchilarimiz oʻquvchilarining imlo savodxonligini oshirishfni istar ekan,  umrboqiy haqiqat – ularni badiiy kitob oʻqishga undashdan charchamasligi kerak.  Shundagina oʻqituvchilarimiz buning samarasini oʻquvchilarining ravon nutqi va xatosiz yozuvlarida koʻrish baxtiga erishishadi.

Inobat RAJABOVA, 17-sonli maktab oʻqituvchisi.