МАЪНАВИЯТ САБОҚЛАРИ

Бой она тилимизнинг изоҳли луғатидан ўрин олган "жон” ва "жоним” сўзлари инсон учун энг азиз бўлган яқинларига нисбатан, шунингдек, унинг учун қадрли бўлган Ватанига нисбатан кенг қўлланилади. Масалан, жоним Ватан, жон дўстим, севган ёрига нисбатан жонгинам ва ҳ.к. Аммо, бугунги кунда айрим инсонлар, айниқса ёшлар томонидан бу сўзларнинг асл маъноси бузиб, миллий маънавиятимизга зид сўзлар қаторида, ҳатто ножоиз ўринларда қўлланилаётганлиги инсонни ўйга толдирадиган ҳолатлардан биридир. Шу боис, аввало ушбу сўзларнинг қўлланилиш ўрни ва мазмунини теран англаб олиш зарур.

Маълумки, халқимиз орасида «руҳи шод бўлсин....», «жони ором топди», «жон куйдирмасанг, жонона қайда...», "жонгинам” каби сўз ва иборалар бор. Нима учун шундай дейилади?

Нега:

«Бир жон эмас, эй суйгули томирларнинг қони Ватан,

Сенсан, бале билганларга жонларни, жонони Ватан»

(Ҳ.Ниёзий, «Ватан») каби ижод намуналари пайдо бўлган.

Руҳ нима? Жон нима? Жон нима учун бизга берилган, яъни ҳаётимиз (жонимиз)нинг маъноси, мақсади нима?... Бу каби кўплаб саволлар жон, руҳ масаласи ҳақида ҳақиқатни билишга ундайди.

Жон, руҳ ҳақидаги саволлар одамзот онгли яшай бошлаган замонлардан буён уни ўйлантириб келади. Улар ҳақидаги тасаввурлар ибтидоий тузум даврида вужудга келганлиги тарихдан маълум. Яъни, ибтидоий одамлар табиат ҳодисалари, туш кўриш, ўлим, уйқу каби ҳодисаларни ўзларича талқин қилиб, табиатдаги ҳар бир жисмда жон, рух бор, деб ишонишган.

Буюк бобокалонимиз Ибн Сино руҳни танадан ажратиб бўмаслигини асослайди ҳамда танадаги касалликларни даволаш учун руҳиятдан фойдаланиш имкониятлари ҳақида айтади.

Адабиётларда, луғатларда «жон» тушунчасига турлича таърифлар берилган. Масалан, Гомер шундай таърифлайди: «Жон вужуд охирги нафасни чиқарганида танани тарк этадиган «ҳаёт қуввати», баъзи адабиётларда  "тирик вужудни шакллантирувчи ва қувватлантириб турувчи фаол мақсадга йўналган асос” (Аристотель) деб, баъзан эса «инсон борлиғининг ўлмас руҳий асоси» (диний таълимотларда) деб талқин этилади.

Баъзида ухлаганда, туш кўрганда жон танани вақтинча тарк этиши таъкидланади. Халқ оғзаки ижодининг ноёб намуналаридан бири бўлган. «Алпомиш» достони қаҳрамонларидан бири Барчиннинг кўрган тушини канизаги Суқ-суройга айтаётган қуйидаги ҳолатида ҳам у ўз аксини топади:

Жон жасаддан бир беқарор бўлганда,

Зиён ётиб, раҳмат тошар бўлганда,

Раҳмат дарё айни тошиб келганда,

Туш кўрибман файзи саҳар бўлганда.

Жон, руҳ сўзлари бизнинг шоир ва ёзувчиларимиз ижодида ҳам кенг қўлланилган ҳамда уларнинг аҳамияти кўрсатилган. Жумладан, Аҳмад Яссавий инсон танасидаги жоннинг омонатлиги, у бир кун танани тарк этишини, шу боис, вақтни ғанимат билиб, руҳни поклаш зарурлигини уқтириб шундай дейди:

Банда бўлсанг, меҳнат топгил одам,

Оқил эрсанг, ғаниматдур сенга шул дам.

Омонатдир азиз жонинг юрма беғам...

"Жон”, "жоним”, "жонгинам” каби кундалик ҳаётимизда кўп учрайдиган сўзлар инсонларнинг бир-бирларига муносабат қуроли ҳамдир.

Айрим шоир ва ёзувчиларимиз ижодида муҳаббат туйғулари билан боғлиқ майл, васл, интизор, жондан азиз ёр, Ватан, дўст каби сўзлар инсоннинг жонига, руҳига доир ҳолатини, кечинмаларини ифодалаб, яхлит бир руҳий манзара яратади.

Алишер Навоий: «Жон бериб, ёри муддаоси учун,

Балки юз жон анинг ризоси учун», деб ёрнинг розилиги, муддаоси учун жонини беришга тайёр инсонлар ҳақида куйлайди. Заҳириддин Муҳаммад Бобур эса севикли ёрнинг инсон ҳаётига маъно бағишловчи, умрини узайтувчи, жисмидаги руҳи ҳам у билан боғлиқ эканлигини таъкидлаб, шундай дейди:

Жонимда менинг ҳаёти жоним сенсан,

Жисмимда менинг руҳи равоним сенсан.

Бобурни сенингдек ўзга йўқ ёри азизи,

Алқиссаки, умри жовидоним сенсан.

Ўзбекистон қаҳрамони И.Юсупов: «Жонимни берайин, демасин сенга, Берса, айтмай берар бир дўстинг бўлсин», дея дўстнинг маънавий тарафдан қўллаб-қувватловчи, яхши-ёмон кунингда ёнингда турувчи бир қадрдон бўлишини, яъни дўст танингдаги жонинг каби бўлиши лозимлигини айтади.

Шуни таъкидлаш керакки, инсон муҳаббатининг энг улуғи Ватанга бўлган муҳаббатдир. Зеро, инсонлар Ватан учун ширин жонидан кечиши мумкин. Шунинг учун ҳам жонларнинг жони Ватан, дейилади.

Бир донишманд: «Умр мен учун баридан қиммат, муҳаббат умрдан ҳам қиммат. Лекин элимнинг озодлиги, тинчлиги учун керак бўлса икковидан ҳам кечаман», дея Ватанпарварлик туйғусининг нақадар буюк эканлигини, Ватан учун жонни фидо қилиш лозимлигини айтади.

Мухтасар қилиб айтганда, руҳ ва жон инсонларнинг туб моҳиятини ташкил қиладиган маънавий асосдир. Зеро, руҳ ва жон соғломлигининг такомил нуқтаси маънавий етук инсондур.

Ирода ЯХШИМУРОДОВА,

3-сонли Амударё академик лицейи ўқитувчиси.

(Фото - http://www.gazeta.uz)