ДАВЛАТ ПЕНСИЯЛАРИ ҲАҚИДА НИМАЛАРНИ БИЛАМИЗ?

Мамлакатимизда қайси бир соҳада бўлмасин, меҳнат қилиб, даромад топган ҳар бир инсон, албатта, қариётган чоғида пенсияга чиқиш даврини кўз олдига келтиради. Ўз ишида кўп йиллар давомида узлуксиз, самарали фаолият кўрсатган, меҳнати учун ҳамиша яхши даромад олиб келган киши эртага пенсиясининг яхши бўлишидан хотиржам бўлади. Аммо узуқ-юлуқ меҳнат стажларига эга бўлган айрим кишилар пенсия ёшига яқинлашган сайин турли хаёлларга бориб, кам пенсия олишидан хавотирга туша бошлашади.

Булар ёшга доир пенсиялар ҳақидаги тасаввурлар, холос. Шу билан биргаликда мамлакатимизда фуқароларимизга меҳнат қобилиятини тўлиқ ва қисман йўқотганда, боқувчисиз қолганда, ижтимоий таъминланишдан иборат конституциявий ҳуқуқларини рўёбга чиқариш мақсадида бериладиган ногиронлик ва боқувчисини йўқотганлик пенсиялари ҳам мавжуд.

Келинг, энди мамлакатимизда амал қилаётган “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонунга асосан фуқароларимизга берилаётган ёшга доир, ногиронлик ва боқувчисини йўқотганлик пенсиялари ҳақида сўз юритамиз.

Ёшга доир пенсиялар

Ўзбекистон Республикаси фуқаролари “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги Қонунда назарда тутилган тартибда давлат томонидан пенсия билан таъминланиш ҳуқуқига эгадирлар. Ушбу Қонуннинг 7-моддасига кўра, эркаклар 60 ёшга тўлганида ва иш стажи камида 25 йил бўлган тақдирда, аёллар 55 ёшга тўлганда ва иш стажи камида 20 йил бўлган тақдирда ёшга доир пенсия олиш ҳуқуқига эга бўладилар.

Пенсия миқдорини ҳисоблаб чиқаришда иш стажининг охирги 10 йили асос қилиб олинади. Талаб қилинадиган иш стажидан ҳар бир ортиқча ва тўлиқ йил учун пенсиянинг таянч миқдори пенсия ҳисоблаб чиқариш учун олинадиган ўртача ойлик иш ҳақининг 1 фоизи миқдорида оширилади.

Иш стажи етарли бўлмаган фуқароларга тўлиқсиз пенсия тайинланади. Бунинг учун иш стажи камида 7 йил бўлиши талаб қилинади. Иш стажига эга бўлмаган фуқаролар давлат пенсияларини олиш ҳуқуқига эга эмас. Бу тоифадаги фуқароларга Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 7 апрелдаги 107-сонли қарорига асосан белгиланган миқдордаги нафақалар берилади.

Ҳозирги кунда якка тартибдаги тадбиркорлар, чет элларда ёлланган ҳолда ишловчи шахслар ва деҳқон хўжалиги аъзоларининг давлат пенсиясини олиш ҳуқуқига эга бўлишлари учун иш стажларини расмийлаштириш бўйича қатор имкониятлар яратилмоқда.

Жумладан, якка тадбиркорларга 3 нафар кишини ёллаб ишлатиш ҳуқуқи берилган. Шундай экан, у ҳар бир ёлланган ходим учун энг кам иш ҳақининг 0,5 баробари миқдорида суғурта бадали тўлаб боради. Давлат солиқ идораси суғурта бадаллар тўлангани ҳақида бюджетдан ташқари пенсия жамғармасига рўйхат тақдим этади ва унга асосан жамғармада якка тартибдаги тадбиркорга ва унинг ёлланган ходимига меҳнат дафтарчаси очилади. Уларга шу вақтдан бошлаб иш стажи ҳисобланади.

Қонуний равишда чет элда ёлланган ҳолда ишловчи шахс бу ҳақда ваколатли орган томонидан берилган маълумотномани доимий яшаш жойидаги пенсия жамғармаси бўлимига тақдим этса ва солиқ идорасига энг кам иш ҳақининг камида бир баробари миқдорида суғурта бадали тўлаган бўлса, пенсия тайинлашда иш стажига қўшиб ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 26 апрелдаги “Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари фаолиятини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарорининг 14-бандида “2018 йил 1 июлдан деҳқон хўжалиги ва 4 сотихдан кам бўлмаган томорқа ерида банд бўлган ёки ушбу участкада қорамол ёхуд 50 бошдан кам бўлмаган парранда парваришлаётган жисмоний шахслар томонидан Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасига йилига энг кам ойлик иш ҳақининг бир баробари миқдорида суғурта бадали тўланган тақдирда, суғурта бадали тўланган йил меҳнат стажига киритилади”, деб кўрсатилган. Бу томорқа ерида ёки деҳқон хўжалигида банд бўлган фуқароларнинг иш стажига эга бўлишлари учун яратилган яна бир имкониятдир.

Ногиронлик пенсияси

Ногиронлик пенсиялари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда I ва II гуруҳ ногиронлари деб топилган шахсларга тайинланади.

Ногиронлик сабаблари ва гуруҳлари, шунингдек, ногиронлик бошланган вақт ва ногиронликнинг қанча муддатга белгиланиши тиббий меҳнат эксперт комиссиялари томонидан аниқланади.

Кўрикдан ўтказиш ва касбий меҳнат лаёқатини йўқотиш даражасини аниқлаш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 1 июлдаги “Тиббий меҳнат эксперт комиссиялари томонидан фуқароларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартибини янада такомиллаштиришга, ногиронликни ва касбий меҳнатга лаёқат йўқотилиши даражасини аниқлашга йўналтирилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида”ги 195-сонли қарори билан тасдиқланган Низомлар асосида амалга оширилади. Меҳнат қилиш жараёнида майибланганда ёки касб касаллигига учраганда бериладиган ногиронлик пенсиялари иш стажидан қатъий назар тайинланади.

Умумий касаллик туфайли бериладиган ногиронлик пенсиялари ногиронлик бошланган пайтга қадар Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги Қонунининг 17-моддаси 2-қисмида белгиланган иш стажига эга бўлган тақдирда тайинланади.

Боқувчисини йўқотганлик пенсияси

Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги Қонуни 19-моддасига мувофиқ, вафот этган боқувчининг қарамоғида бўлган меҳнатга қобилиятсиз оила аъзолари боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқига эга бўлади.

Марҳумнинг қарамоғида турмаган ота-онаси ва эри (хотини) ҳам, кейинчалик кун кечириш учун зарур маблағ манбаидан маҳрум бўлиб қолсалар, пенсия олиш ҳуқуқига эга бўладилар.

Ўқувчилар 18 ёшга тўлгунга қадар боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Боқувчисини йўқотганлик пенсиясини олиш ҳуқуқига эга бўлган вояга етмаган фарзандлар, улар фарзандликка олинганларида ҳам бу ҳуқуқни сақлаб қоладилар.

Биз мамлакатимизда пенсия таъминоти борасида олиб борилаётган ишларга янада чуқурроқ назар ташлайдиган бўлсак, кекса ёшдаги кишиларга, ногиронларга, етим-есир норасидаларга, боқувчисини йўқотган инсонларга чексиз мурувватлар кўрсатилаётганининг гувоҳи бўламиз.

Булар – мамлакатимизда инсон қадр-қиммати, унинг манфаатларига эътибор тобора ошиб бораётганлигини исботловчи далиллардир.

Акром АҲМЕДОВ,

ташқари пенсия жамғармаси туман бўлимининг

пенсия ва нафақаларни тайинлаш гуруҳи раҳбари.