ЭНДИЛИКДА ИШ БЕРУВЧИЛАР ЎЗ ХОДИМЛАРИНИНГ ДАМ ОЛИШ ҲУҚУҚЛАРИГА СЎЗСИЗ РИОЯ ЭТИШИ ЛОЗИМ БЎЛАДИ!

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 38-моддаси ёлланиб ишлаётган барча фуқароларга дам олиш ҳуқуқини кафолатлайди.

Бироқ шунга қарамасдан охирги йилларда ходимларнинг меҳнат ҳуқуқлари поймол бўлишига олиб келувчи ҳолатлар (дам олиш ва байрам кунлари ишга чақириб олиш, иш вақти тугагандан кейин ходимни ушлаб ўтириш ва бошқа шу каби ҳолатлар) кўплаб учраб турарди.

Мазкур масала амалдаги Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси билан тартибга солинган бўлсада, бироқ унга ҳамма иш берувчилар ҳам тўлиқ амал қилмасди. Натижада бундай қонунбузилишлар ходимларнинг ишчанлик салоҳиятига, руҳиятига ва оилавий муҳитига салбий таъсир кўрсатмасдан қолмасди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон Республикасида кадрлар сиёсати ва давлат фуқаролик хизмати тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги 2019 йил 3 октябрдаги 5843-сонли Фармонининг 11-бандида барча даражадаги давлат органлари ва ташкилотларининг раҳбарлари давлат фуқаролик хизматчиларининг меҳнат ҳуқуқларига сўзсиз риоя этиш, уларнинг шаъни ва қадр-қимматини камситиш ҳолатларига, шунингдек, давлат фуқаролик хизматини обрўсизлантирадиган бошқа хатти-ҳаракатларга йўл қўймаслик тўғрисида қаттиқ огоҳлантирилган.

Фармоннинг мазкур банди ижроси юзасидан тегишли вазирлик ва қўмиталар қуйи турувчи барча идора ва ташкилотларига ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларига қатъий риоя этишни талаб қилувчи буйруқ ва кўрсатмаларни бердилар.

Хўш Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ходимларнинг дам олиш ҳуқуқига оид қандай нормаларини белгилайди. Қуйида бу борадаги қонун нормаларига қисқача тўхталамиз:

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси 129-моддасига кўра, барча ходимларга дам олиш кунлари (ҳар ҳафталик узлуксиз дам олиш) берилади. Беш кунлик иш ҳафтасида ходимларга ҳафтада икки дам олиш куни, олти кунлик иш ҳафтасида эса, бир дам олиш куни берилади.

Дам олиш кунларида ишга жалб этишнинг чекланиши Меҳнат кодексининг 130-моддасида белгиланган. Унга кўра дам олиш кунларида ишлатиш тақиқланади. Иш берувчининг фармойиши бўйича айрим ходимларни дам олиш кунлари ишга жалб этишга алоҳида ҳоллардагина, жамоа шартномасида, агар у тузилмаган бўлса, — иш берувчи томонидан касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи билан келишиб белгиланган асослар бўйича ва тартибда йўл қўйилади.

Ходимларни улар дам оладиган кунлари ишга жалб этиш ушбу Кодекснинг 220-моддаси бешинчи қисмида ва 228, 245-моддаларида белгиланган чеклашларга риоя этган ҳолда амалга оширилади.

Дам олиш кунларида бажарилган иш учун компенсация ва ҳақ тўлаш ушбу Кодекснинг 157-моддасига биноан амалга оширилади.

Иш вақтидан ташқари ишлар ҳамда дам олиш кунлари ва байрам кунларидаги ишлар учун ҳақ тўлаш тартиби кодекснинг 157-моддасида кўрсатилган бўлиб, унга кўра иш вақтидан ташқари ишлар, дам олиш кунлари ва байрам кунларидаги ишлар учун камида икки ҳисса миқдорида ҳақ тўланади. Тўланадиган ҳақнинг аниқ миқдори жамоа шартномасида, агар у тузилмаган бўлса, — иш берувчи томонидан касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи билан келишиб белгиланади.

Байрам ёки дам олиш кунидаги иш ходимнинг хоҳишига қараб бошқа дам олиш куни (отгул) бериш билан қопланиши мумкин. Ходимнинг илтимосига биноан иш вақтидан ташқари иш учун белгиланган иш вақтидан ташқари бажарилган иш соатларига тенг келадиган миқдорда отгул берилиши ҳам мумкин. Байрам ёки дам олиш кунидаги иш ёхуд иш вақтидан ташқари бажарилган иш учун бошқа дам олиш куни берилган тақдирда, бундай ишлар учун камида бир ҳисса миқдорда меҳнат ҳақи тўланади.
Айтиш жоизки, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ходимларнинг дам олиш ҳуқуқлари борасида фақатгина умумий қоидаларни белгиламасдан, жамиятнинг алоҳида ҳимояга муҳтож тоифалари учун алоҳида имтиёз ва афзалликларни ҳам берган.
Жумладан, кодекснинг 220-моддаси ногиронлар меҳнатини муҳофаза қилишнинг қўшимча чораларини кўрсатиб ўтган. Унга кўра иш берувчи белгиланган минимал иш жойлари ҳисобидан иш жойларига ишга жойлаштириш тартибида маҳаллий меҳнат органи томонидан йўлланган ногиронларни ишга қабул қилиши шарт.

ТМЭКнинг ногиронларга тўлиқсиз иш вақти режими ўрнатиш, уларнинг вазифасини камайтириш ва меҳнатнинг бошқа шартлари ҳақидаги тавсияларини бажариш иш берувчи учун мажбурийдир.

I ва II гуруҳ ногиронларига меҳнатга ҳақ тўлаш камайтирилмаган ҳолда иш вақтининг ҳафтасига ўттиз олти соатдан ошмайдиган қисқартирилган муддати белгиланади.

I ва II гуруҳ ногиронларига ўттиз календарь кундан кам бўлмаган муддат билан йиллик узайтирилган асосий таътил берилади.

Ногиронларни тунги вақтдаги ишларга, шунингдек иш вақтидан ташқари ишларга ва дам олиш кунларидаги ишларга жалб қилишга уларнинг розилиги билангина, башарти улар учун бундай ишлар тиббий тавсияларда тақиқланмаган бўлса, йўл қўйилади.
Кодекснинг 228-моддаси эса тунги ишларда, иш вақтидан ташқари ишларда, дам олиш кунларидаги ишларда аёллар меҳнатини қўлланишни ва уларни хизмат сафарига юборишни чеклайди.

Хусусан, бунда ҳомиладор аёлларни ва ўн тўрт ёшга тўлмаган боласи (ўн олти ёшга тўлмаган ногирон боласи) бор аёлларни уларнинг розилигисиз тунги ишларга, иш вақтидан ташқари ишларга, дам олиш кунларидаги ишларга жалб қилишга ва хизмат сафарига юборишга йўл қўйилмаслиги. Шу билан бирга ҳомиладор аёлларни ва уч ёшга тўлмаган боласи бор аёлларни тунги ишларга жалб қилишга бундай иш она ва боланинг соғлиғи учун хавф туғдирмаслигини тасдиқловчи тиббий хулоса бўлган тақдирдагина йўл қўйилиши белгиланган.

Шунингдек кодекснинг 228-1-моддасида уч ёшга тўлмаган болалари бор, бюджет ҳисобидан молиявий жиҳатдан таъминланадиган ташкилотлар ва муассасаларда ишлаётган аёлларнинг иш вақтининг қисқартирилган муддатига бўлган ҳуқуқи ҳам кафолатланган. Яъни уч ёшга тўлмаган болалари бор, бюджет ҳисобидан молиявий жиҳатдан таъминланадиган муассасалар ва ташкилотларда ишлаётган аёлларга иш вақтининг ҳафтасига ўттиз беш соатдан ошмайдиган қисқартирилган муддати белгиланади.

Иш вақтининг қисқартирилган муддати чоғида ушбу модданинг биринчи қисмида кўрсатилган аёллар меҳнатига ҳақ ҳар кунги тўлиқ иш муддати чоғида тегишли тоифадаги ходимлар учун белгиланган миқдорда тўланади.

Кодекс шунингдек ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсларни тунги ишларга, иш вақтидан ташқари ишларга ва дам олиш кунларидаги ишларга жалб этишни ҳам тақиқлайди (245-модда).

Қайд этиб ўтилган мазкур нормаларга иш берувчиларнинг амал қилмаслиги эса Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик кодексининг 49-моддасида белгиланган жавобгарликни келтириб чиқаради ва меҳнат ҳуқуқи инспекторлари томонидан тегишли тартибда маъмурий баённома тузилишга асос бўлади.

Шундай экан эндиликда иш берувчилар ўз ходимларининг дам олиш ҳуқуқларига сўзсиз риоя этиши лозим бўлади!

М.Матюсупов, Амударё туман Адлия бўлими бошлиғи