Судья мантияси – давлат ҳокимияти рамзи

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Қонунчилик палатасининг 23-ялпи мажлисида Ўзбекистон Республикаси судларининг фаолиятига, айнан судья уст-бошига, яъни хизмат кийимига оид ҳужжат кўриб чиқилди. Хусусан, Сенат аъзолари томонидан Ўзбекистон Республикаси судьяларининг махсус кийими – мантия тавсифи ва намунаси тасдиқланди.

Масаланинг тарихига қисқача тўхталсак. Бир вақтлари мантия дунёвий кийинишнинг зарур таркибий қисми бўлган бўлса, бугунги кунда уни фақат судьялар ва руҳонийлар кийишади. Европада ушбу суд ҳокимияти нишонасини XVII асрдаёқ қонунлаштирилган бўлса, МДҲ давлатларидан биринчилардан бўлиб, 1992 йилда Украина ва Россия федерацияси махсус судья уст-бошини қонун билан мустаҳкамлашди.

Судья мантияси – суд жараёнининг бошқа иштирокчилари ва қатнашувчиларга қараганда судьянинг алоҳида статуси ва нуфузидан далолат берувчи давлат ҳокимиятининг рамзидир. “Мантия одил судловнинг тантаворлиги ва шарафини сездириб туради, – деган эди канадалик судья Пол Расмуссен, – яъни, суд жиддий иш билан банд ва барча ҳозир бўлганлар ўзларини шунга муносиб тутишади”.

Мантия ёки палий (pallium enanra – «уст кийим») қачонлардир дунёвий уст-бош, кейинчалик эса руҳонийларнинг кийимига айланган. Черковнинг айрим тарихий манбаларига кўра, у “Худонинг сақловчи ва паноҳ берувчи кучининг рамзи” сифатида, айрим манбаларга кўра эса, - йиғилган, жамланган фаришта қаноатларини эслатади” дейилган. Сўнгги даврларда судьяларнинг мантия кийишини эса – айнан улар “Илоҳий судни” ерда амалга оширишга чақирилганлиги билан боғлашган. Ҳаттоки, ҳозирда ҳам доминикан ва францискан руҳоний орденларининг анъанавий уст-боши ва судьялар мантияси орасида айрим ўхшашликларни кўришимиз мумкин: трапеция шаклли бичим, кокеткалари борлиги, оқ ёқа, енгларининг кенглиги.

Ғарбий Европа мамлакатларидан қайси бирининг судьялари биринчилардан бўлиб, мантия кийишгани аниқ бўлмаса-да, Англия Суд қоидалари (Judges' Rules)да ушбу анъана 1635 йилда қайд этилган. Унга кўра қишда, судья оқ жўн билан қора кўйлак, ёзда эса, бинафша ранг ва тўқ қизил ранг кийиши керак эди. Мантиялар қарийб 1694 йилгача, яъни Британиялик Фемида хизматкорлари, 32 йил давомида давлатни бошқарган қиролича Мария II нинг вафоти муносабати билан аза тариқасида бутунлай қора уст-бошга ўтгунларича ранг-баранг тусда бўлган.

Айнан консерватив Англия судьялари ҳамжамияти, бизгача деярли ўзгармаган ҳолда етиб келган судья уст-бошини кийиш қоидаларини тубдан енгиллаштиришга ҳам ичдан, ҳам сиртдан бўлган уринишларни рад қилган ҳолда, анъаналарга содиқ қолиб келмоқдалар.

Тахминан ўша вақтлардан барча судьялар мантия кия бошлаган. Лекин, тарихий Англияда бугунги кунгача судьялар уст-бошининг ажралмас қисми сифатида париклар сақланиб қолган. Яқин йилларгача парикларни мамлакатнинг барча судьялари таққан. 2008 йилдан бошлаб эса, уларни фақат жиноят ишларини кўрувчи судьялар тақишга мажбур. Фуқаролик ва маъмурий суд иш юритувларини эса, фуқароларни асоссиз қўрқувга солмаслик ва қонун хизматкорларининг улуғворлиги билан ваҳимага солмаслик учун париксиз олиб боришга рухсат этилган.

Айнан ўша 2008 йилда Британия мантиялари манжетлар ва ёқалари бахмал билан ишлов берилган, мовий-кўк тус олди. Судьяларнинг иерархияси олтин, нилуфар ва кўк ленталар билан ажраладиган бўлди.

Германияда судьялар статусларига қараб – қора ва қизил мантиялар кийишади. Судьяларнинг иерархияси қанчалик юқори бўлса – унинг уст-бошида қизил ранг кўпроқ, кантдан бошлаб тугал уст-бошгача. Федерал Конституцион суд судьялари жабони эслатувчи оқ шарфли очиқ-қизил мантия кийишади. Фавқулодда тантанали вазиятларда уст-бошга унча баланд бўлмаган цилиндр шаклдаги қизил шапка қўшилади.

Италиялик судьялар фавқулодда тантанали вазиятларда кундаликли қора мантияларини оқ ёқали қизилига алмаштиришади. Безакларига тилло ёки кумуш аксельбантлардан фойдаланишади. Францияда яқин кунларгача судьялар шапкача-ермолкалар кийишган бўлса, ҳозирда қўшимчалардан фақат чап елкадан ташланган оқ шарф қолди. Уларда ҳам иерархиясига қараб, қора ёки қизил рангли мантия кийилади.

Испанияда ҳаммаси қатъий: қонун хизматкорларининг қора мантиялари кўкракка тақилган давлат герби билан тўлдирилган, ажратувчи белгилардан юқори суд инстанцияларида занжирли медальон бор, холос.

Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа суди аъзолари очиқ кўк ипакдан ишлов берилган, елкасида Евро иттифоқ нишони билан безалган ёрқин мантия кийишади. Кўринишни оқ тантанали шарф якунлаб туради. Америка суд тизими анъаналари ўз илдизлари билан Англия ҳуқуқи тарихига бориб тақалади.

Ўзбекистон судьялари учун судья мантиялар шакли АҚШ, Германия, Франция, Буюк британия ва Россия каби давлатларнинг тажрибалари асосида ишлаб чиқилди. Сенаторлар икки хил рангдаги мантияларни тасдиқлашди. Конституциявий суд судьялари учун – тўқ олча рангли ва бошқа суд судьялари учун тўқ-кўк рангли мантия танланди. Шунингдек, жамланмага ипак боғич ва манишка киритилди.

Бир мантияни судья қанча вақт кияди? Уни қаерда ва қандай тикишади? Одил судловни қандай вазиятларда «судья формаси»сиз олиб бориш мумкин? Судья бўлмаган одам судья мантиясини кийса нима бўлади? Шундай ва бошқада барча саволлар энди қабул қилинадиган «Ўзбекистон Республикаси судьялари махсус уст-боши тўғрисида»ги норматив ҳужжат асосида тартибга солинади.

Еркин Утениязов, Фуқаролик ишлари бўйича туман суди раиси.