СУД ТИЗИМИДА ФУҚАРОЛАРНИНГ ҲУҚУҚ ВА ЭРКИНЛИКЛАРИ РЕАЛ ҲИМОЯ ҲУҚУҚИ БИЛАН ТАЪМИНЛАДИ

Мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг асосий мақсади – инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилиш, судларнинг чинакамига мустақиллигини таъминлаш ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан мамлакатимизда суд ҳокимиятини босқичма-босқич мустаҳкамлаб бориш, суднинг мустақиллигини таъминлаш, уни инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қиладиган том маънодаги мустақил давлат институтига айлантиришга қаратилган кенг кўламли ташкилий-ҳуқуқий чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.

Фуқароларнинг суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқининг таъминланиши Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 44-моддасида ҳамда Инсон ҳуқуқлари Умумжаҳон Декларацияси 8-моддасида кўрсатиб ўтилган. Шунингдек, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги Халқаро пактнинг 14-моддасида ва Инсон ҳуқуқлари ва асосий эркинликларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги Европа Конвенциясининг 6-моддаси 1-қисмида ҳам мустаҳкамланган.
Конституциянинг 44-моддасида ёзиб қўйилган қоида бир қатор қонун ҳужжатлари, жумладан, Ўзбекистон Республикасининг 1995 йил 30 августдаги «Фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини бузадиган хатти-ҳаракатлар ва қарорлар устидан судга шикоят қилиш тўғрисида»ги Қонунда аниқ ифода этилган.

Ҳар бир кишининг ҳуқуқ ва эркинликларини судда ҳимоя қилиш ҳар бир кишига кафолатланган. Ушбу ҳуқуқ ўз манфаатларини шахсан, адвокат ёки қонуний вакили орқали ҳимоя қилиши мумкин бўлган ҳар қандай жисмоний шахсга тегишлидир.

Суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқи юридик ёрдам олиш ҳуқуқи билан чамбарчас боғлиқдир, чунки қонунларни, уларни қўллаш амалиётини, судларда ишларни юритиш тажрибасини билмасдан туриб суд ҳимоясида бўлиш имкониятларини самарали амалга ошириш мумкин эмас. Юридик касбларни эгаллаган кишилар бундай хусусиятларга эга бўлади. Шунинг учун ҳам улар судда ўзини ҳимоя қилишга муҳтож кишиларга ёрдам бериши керак.

Жиноий жавобгарликка тортилаётган шахсларга уларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш мақсадида кенг доирадаги уларни нимада айбланаётганлигини билиш, кўрсатувлар ва тушунтиришлар бериш, далиллар билан танишиш, терговни олиб бораётган ёки айбловни қувватлаётган мансабдор шахсларнинг хатти-ҳаракатлари устидан шикоят қилиш каби ҳуқуқлар берилади.

Агар шахсга айбловчи билан тортишув ҳуқуқи берилмаса, ҳар бир шахснинг ўзига эълон қилинган айбга иқрор бўлмаслик ва рад этиш ҳуқуқи қуруқ гап бўлиб қолади. Шунинг учун ҳам ЖПКнинг 25-моддасида илк бор суд муҳокамасини тортишув асосида олиб бориш ҳақидаги тамойил акс эттирилган. Ҳимояланиш ҳуқуқи унинг амалга оширилишига доир кафолатлар билан ажралмасдир.

Бугунги кунда фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг юридик жиҳатдан ҳимояланишини кучайтиришга қаратилган ҳуқуқий институт сифатида адвокатуранинг таъсири ошиб бормоқда.

Фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқлари бузилганда, у суд орқали ҳимоя қилинади. Инсонларга тегишли ҳуқуқ ва эркинликлари кўп қиррали хусусиятга эгадир. Жиноят содир этганликда айбланаётган ҳар бир шахснинг иши қонуний тартибда, судда ошкора кўриб чиқилиб, унинг айби аниқланмагунга қадар айбдор эмас деб ҳисобланади. Судда айбланаётган шахсга ўзини ҳимоя қилиш учун барча шароитлар таъминлаб берилади. Фуқароларнинг суд ҳимоясида бўлишликлари кафолатланади.

Амалдаги Жиноят-процессуал кодексининг 49-моддаси 2-қисмига мувофиқ жиноят ишида ҳимоячи сифатида адвокатлар, ҳимоячи сифатида қатнашиш учун махсус рухсатномага эга шахслар, жамоат бирлашмаларининг ўз аъзоларининг ишлари бўйича вакиллари қатнашишлари мумкин. Гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг яқин қариндошлари ёки қонуний вакиллари, шунингдек бошқа шахслар ҳимоячи сифатида иштирок этишига терговчининг қарори ва суд ажрими бўйича йўл қўйилиши мумкин.

Айтиш жоизки, амалдаги Жиноят-процессуал кодекси 52-моддасининг 1-қисмига асосан, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи иш юритилаётган даврда исталган вақтда ҳимоячидан воз кечишга ҳақлидир. Бунга фақат гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг ташаббуси билан ҳамда ҳимоячининг ишда иштирок этишига суриштирувчи, терговчи ёки суднинг адвокат таклиф этиши орқали таъминланадиган реал имкониятлар мавжуд бўлганидагина йўл қўйилади, бунда адвокат ҳимоядан воз кечилганлигини тасдиқлайди.

Ҳозирги вақтда терговчи ва ҳимоячининг содир этилган жиноят билан боғлиқ ҳаракатларни исботлашдаги имкониятлари қандайдир даражада суд амалиёти шаклланиши билан боғлиқ бўлиб, у ҳимояга етарлича шароит ва имконият яратиш йўналиши билан тенглашмоқда.

Демократик жамият қуриш сари бораётган давлатимизда адолат равнақ топиши учун, энг аввало, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходимларининг ўзлари қонунга қатъий амал қилишлари лозим. Улар томонидан қонун талабларига мос келмайдиган далиллар айбловга асос қилиб олиниши мумкин эмас, шу билан бирга, ҳимоячининг далиллар тўплашда имконияти чекланганлигини ҳисобга олиб, улардан айбланувчининг манфаатларини кўзлаб фойдаланиш тақиқланмаслиги мақсадга мувофиқдир.

А.Аметов, Жиноят ишлари бўйича Кегейли туман суди раиси.
С.Давлетмуродов, Жиноят ишлари бўйича Амударё туман суди раиси.