МАЖБУРИЙ МЕҲНАТГА ЖАЛБ ҚИЛИШ ЖАВОБГАРЛИККА ТОРТИШГА САБАБ БЎЛАДИ

Бугунги кунда “мажбурий меҳнат” мавзусини кенг тарғибот қилиш зарурияти янада долзарб бўлиб бормоқда. Чунки ижтимоий тармоқларда мажбурий меҳнат ҳолатлари турлича талқин қилиниб, масаланинг илдизига етишда бу борадаги қонун ҳужжатларидан тўла хабардор эмаслик оқибатида вазиятни чигаллаштириб юбориш ҳоллари учрамоқда. Фуқаролар, ҳуқуқий шахс мақомидаги субъектлар, иш берувчилар ва ишловчиларнинг меҳнат қонунчилиги бўйича амалий ва назарий билимларини мустаҳкамлашда оммавий ахборот воситалари имкониятларидан кенг фойдаланишимиз зарур деб уйлайман.

Хўш, мажбурий меҳнат нима ва у қандай кўринишларга эга? Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 37-моддасига мувофиқ, “Ҳар бир шахс меҳнат қилиш, эркин касб танлаш, адолатли меҳнат шароитларида ишлаш ва қонунда кўрсатилган тартибда ишсизликдан ҳимояланиш ҳуқуқига эгадир. Суд ҳукми билан тайинланган жазони ўташ тартибидан ёки қонунда кўрсатилган бошқа ҳоллардан ташқари мажбурий меҳнат тақиқланади.”

Бу каби меъёрларни Меҳнат кодексининг 7-моддасида ҳам кузатишимиз мумкин: “Мажбурий меҳнат, яъни бирон-бир жазони қўллаш билан таҳдид қилиш орқали (шу жумладан меҳнат интизомини сақлаш воситаси тариқасида) иш бажаришга мажбурлаш тақиқланади” деб белгилаб қўйилган. Қуйидаги ишлар, яъни ҳарбий ёки муқобил хизмат тўғрисидаги қонунлар асосида, фавқулодда ҳолат юз берган шароитларда, суднинг қонуний кучга кирган ҳукмига биноан ва  қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда бажарилиши лозим бўлган ишлар мажбурий меҳнат деб ҳисобланмайди.

Ҳеч ким шахсни ишдан бўшатиб юбораман, ойлигингни камайтираман, лавозимингни тушираман ва бошқа таҳдидлар билан мажбурий меҳнатга жалб қилишга ҳақли эмас. Демак, ходимни зўрлаш ёки қўрқитиш, жазо қўллаш, меҳнат фаолияти ва рағбатлантиришни чеклаш каби усуллар орқали бевосита  мансаб вазифасига кирмайдиган ҳар қандай ишга жалб қилиш мажбурий меҳнат деб топилади. Ходимларни уларнинг ихтиёрисиз ободонлаштириш, мавсумий қишлоқ ҳўжалиги ва қурилиш ишларига, шунингдек, турли тадбирларга жалб қилиш кабилар ҳам мажбурий меҳнатнинг кўринишлари деб баҳоланади.

Мажбурий меҳнат элементлари қуйидаги мажбурий меҳнат индикаторлари орқали ўз ифодасини топади ёки баҳоланади: Алдаш, ҳаракатланишни чеклаш, изоляция қилиш, жисмоний ва жинсий зўравонлик, дўқ-пўписа ва қўрқитишлар, шахсни тасдиқловчи ҳужжатларни олиб қўйиш, маошни тўламаслик, заифликдан фойдаланиш, қарзга ботириш, меҳнат ва яшашнинг тубдан шароитлари, ўта кўп соат давомида ишлатиш, ҳуқуқлар, устунликлар, имтиёзлардан маҳрум этиш. Шулардан, дўқ-пўписа ва қўрқитишлар ҳамда ўта кўп соат давомида ишлатиш каби индикаторлар бизда кўпроқ учрайди.

Мажбурий меҳнатга жалб қилганлик учун жавобгарлик белгиланган. Ўзбекистон Республикаси МЖТКнинг  51-моддасига кўра, меҳнатга бирон-бир шаклда маъмурий тарзда мажбурлаш, бундан қонунда назарда тутилган ҳоллар мустасно, базавий ҳисоблаш миқдорининг эллик бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Худди шундай ҳуқуқбузарлик вояга етмаган шахсга нисбатан содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг етмиш бараваридан юз бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Н.Жуманиёзова, туман “Мадад” ҳуқуқий маслаҳат бюроси бош мутахассиси.