Халқ фаровонлигига рахна солувчи иллат

Демократик қадриятлар қарор топиб бораётган, фуқаролик жамияти асослари мустаҳкамланаётган бугунги даврда коррупция каби иллатнинг мавжудлиги фақат аҳолининг давлат органларига ишончини сусайтирибгина қолмай, балки сиёсий, иқтисодий ва ҳуқуқий тизимларга жиддий таҳдид солади. Давлат хизматчилари томонидан порахўрлик ва мансаб ваколатларидан суиистеъмол қилиш оқибатида ҳокимиятнинг обрўсига путур етади, давлат тизими заифлашади ва жамоатчиликда норозилик кайфияти ортишига сабаб бўлади.

“Коррупция” атамаси лотинча “corruptio” — “бузиш”, “пора эвазига оғдириш” маъноларини англатади. Юридик жиҳатдан эса — мансабдор шахслар томонидан ўз манфаати йўлида ваколатлардан ноқонуний фойдаланиш орқали амалга ошириладиган жиноий фаолият сифатида талқин қилинади. Бу жиноят тури кўп ҳолларда яширин хусусиятга эга бўлиб, хуфиёна иқтисодиётнинг асосий кўринишларидан бири саналади.

Коррупция фақат давлат амалдорлари томонидан эмас, балки давлат ташкилотларида ишламайдиган шахслар иштирокида ҳам содир этилиши мумкин. У нафақат пул, балки мол-мулк, хизмат, имтиёз ёки бошқа моддий неъматлар орқали ҳам амалга оширилади.

Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар маълумотларига кўра, 2024 йил якунларига доир ижтимоий тармоқлар орқали “Қорақалпоғистонда қайси соҳаларда коррупция кўпроқ кузатилади?” мавзусида сўровнома ўтказилган. Унда респондентларнинг 52 фоизи соғлиқни сақлаш тизимини энг коррупциялашган соҳа деб топди. Бу ҳолат шифокорлар хизматидан қонуний эмас, “мукофот” эвазига фойдаланиш ҳолатлари кенг тарқалганини кўрсатади.

Олий таълим муассасалари 34 фоиз билан иккинчи ўринни, халқ таълими тизими 24 фоиз билан учинчи ўринни эгаллади. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар 23 фоиз, банк-молия соҳаси 22 фоиз, мактабгача таълим тизими эса 18 фоиз натижа қайд этди.

Бу кўрсаткичлар фуқаролар кўпроқ мурожаат қиладиган, давлат хизматлари кенг қамровли бўлган соҳаларда шаффофлик етишмаслигини, ҳалоллик ва қонунга риоя қилиш тамойилларининг бузилаётганини англатади. Бу эса аҳолининг давлат органларига ишончини пасайтиради, ҳуқуқий маданият таназзулига олиб келади. Шу боис, ушбу соҳаларда самарали назорат механизмларини жорий этиш, аҳолининг ҳуқуқий хабардорлигини ошириш ва жамоатчилик назоратини кучайтириш зарур.

Коррупция тарқалишига олиб келувчи асосий омиллардан бири — давлат хизмати тизимининг самарасиз ташкил этилганидир. Шунингдек, назорат ва жавобгарлик механизмларининг сустлиги, мансабдор шахсларда шахсий масъулият ҳиссининг етишмаслиги, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлигининг пастлиги ҳам бу иллатга замин яратади. Бундай шароитда коррупция “иложсиз одат” сифатида қабул қилина бошлайди, қонун устуворлигига путур етади, давлат ва фуқаро ўртасидаги ишончсизлик ортиб, ижтимоий адолат ва инвестицион муҳитга салбий таъсир кўрсата бошлайди.

Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши кураш давлат сиёсати даражасида олиб борилмоқда. Жиноят Кодексида бу йўналишдаги жиноятлар учун жавобгарлик белгиланган. Бироқ жазодан кўра унинг олдини олиш — яъни профилактик чоралар кўриш самаралироқ ҳисобланади.

Бундан ташқари, давлат хизматларини рақамлаштириш, очиқликни таъминлаш, аҳоли ҳуқуқий саводхонлигини ошириш, жамоатчилик назоратини кучайтириш каби чоралар ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу жараёнда оммавий ахборот воситалари орқали фуқаролар фикрини шакллантириш, фаол иштирокни таъминлаш мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, коррупцияга қарши кураш фақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг эмас, балки бутун жамиятнинг, ҳар бир фуқаронинг фаол ва масъулиятли иштирокига боғлиқ. Фуқаролар ўз ҳуқуқ ва бурчларини билиши, ҳалоллик тамойилларига содиқ бўлиши лозим. Зеро, фақат коррупцияни енгиш орқали халқнинг давлатга бўлган ишончи мустаҳкамланади ва ҳақиқий фуқаролик жамияти пойдевори яратилади.

Шоҳзод Қурбонбоев тайёрлади.