Xalq farovonligiga raxna soluvchi illat

Demokratik qadriyatlar qaror topib borayotgan, fuqarolik jamiyati asoslari mustahkamlanayotgan bugungi davrda korruptsiya kabi illatning mavjudligi faqat aholining davlat organlariga ishonchini susaytiribgina qolmay, balki siyosiy, iqtisodiy va huquqiy tizimlarga jiddiy tahdid soladi. Davlat xizmatchilari tomonidan poraxoʻrlik va mansab vakolatlaridan suiisteʼmol qilish oqibatida hokimiyatning obroʻsiga putur yetadi, davlat tizimi zaiflashadi va jamoatchilikda norozilik kayfiyati ortishiga sabab boʻladi.

“Korruptsiya” atamasi lotincha “corruptio” — “buzish”, “pora evaziga ogʻdirish” maʼnolarini anglatadi. Yuridik jihatdan esa — mansabdor shaxslar tomonidan oʻz manfaati yoʻlida vakolatlardan noqonuniy foydalanish orqali amalga oshiriladigan jinoiy faoliyat sifatida talqin qilinadi. Bu jinoyat turi koʻp hollarda yashirin xususiyatga ega boʻlib, xufiyona iqtisodiyotning asosiy koʻrinishlaridan biri sanaladi.

Korruptsiya faqat davlat amaldorlari tomonidan emas, balki davlat tashkilotlarida ishlamaydigan shaxslar ishtirokida ham sodir etilishi mumkin. U nafaqat pul, balki mol-mulk, xizmat, imtiyoz yoki boshqa moddiy neʼmatlar orqali ham amalga oshiriladi.

Huquqni muhofaza qiluvchi organlar maʼlumotlariga koʻra, 2024-yil yakunlariga doir ijtimoiy tarmoqlar orqali “Qoraqalpogʻistonda qaysi sohalarda korruptsiya koʻproq kuzatiladi?” mavzusida soʻrovnoma oʻtkazilgan. Unda respondentlarning 52 foizi sogʻliqni saqlash tizimini eng korruptsiyalashgan soha deb topdi. Bu holat shifokorlar xizmatidan qonuniy emas, “mukofot” evaziga foydalanish holatlari keng tarqalganini koʻrsatadi.

Oliy taʼlim muassasalari 34 foiz bilan ikkinchi oʻrinni, xalq taʼlimi tizimi 24 foiz bilan uchinchi oʻrinni egalladi. Huquqni muhofaza qiluvchi organlar 23 foiz, bank-moliya sohasi 22 foiz, maktabgacha taʼlim tizimi esa 18 foiz natija qayd etdi.

Bu koʻrsatkichlar fuqarolar koʻproq murojaat qiladigan, davlat xizmatlari keng qamrovli boʻlgan sohalarda shaffoflik yetishmasligini, halollik va qonunga rioya qilish tamoyillarining buzilayotganini anglatadi. Bu esa aholining davlat organlariga ishonchini pasaytiradi, huquqiy madaniyat tanazzuliga olib keladi. Shu bois, ushbu sohalarda samarali nazorat mexanizmlarini joriy etish, aholining huquqiy xabardorligini oshirish va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish zarur.

Korruptsiya tarqalishiga olib keluvchi asosiy omillardan biri — davlat xizmati tizimining samarasiz tashkil etilganidir. Shuningdek, nazorat va javobgarlik mexanizmlarining sustligi, mansabdor shaxslarda shaxsiy masʼuliyat hissining yetishmasligi, aholining huquqiy savodxonligining pastligi ham bu illatga zamin yaratadi. Bunday sharoitda korruptsiya “ilojsiz odat” sifatida qabul qilina boshlaydi, qonun ustuvorligiga putur yetadi, davlat va fuqaro oʻrtasidagi ishonchsizlik ortib, ijtimoiy adolat va investitsion muhitga salbiy taʼsir koʻrsata boshlaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida korruptsiyaga qarshi kurash davlat siyosati darajasida olib borilmoqda. Jinoyat Kodeksida bu yoʻnalishdagi jinoyatlar uchun javobgarlik belgilangan. Biroq jazodan koʻra uning oldini olish — yaʼni profilaktik choralar koʻrish samaraliroq hisoblanadi.

Bundan tashqari, davlat xizmatlarini raqamlashtirish, ochiqlikni taʼminlash, aholi huquqiy savodxonligini oshirish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish kabi choralar ham muhim ahamiyatga ega. Bu jarayonda ommaviy axborot vositalari orqali fuqarolar fikrini shakllantirish, faol ishtirokni taʼminlash mumkin.

Xulosa qilib aytganda, korruptsiyaga qarshi kurash faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning emas, balki butun jamiyatning, har bir fuqaroning faol va masʼuliyatli ishtirokiga bogʻliq. Fuqarolar oʻz huquq va burchlarini bilishi, halollik tamoyillariga sodiq boʻlishi lozim. Zero, faqat korruptsiyani yengish orqali xalqning davlatga boʻlgan ishonchi mustahkamlanadi va haqiqiy fuqarolik jamiyati poydevori yaratiladi.

Shohzod Qurbonboyev tayyorladi.