МИЛЛАТЛАР КЎНГЛИДАН ТАРАЛГАН ҚЎШИҚЛАР

Қорақалпоқ диёри ўзининг гўзал ва бетакрор табиати, эл-юртига фидойи инсонлари, билимдон ва интеллектуал салоҳиятли ёшлари, ўзига хос саноати ва ишлаб чиқариш имкониятларининг кенглиги билан мамлакатимиз харитасида муносиб ўрин эгаллаган. Бу заминнинг сувини ичган, жазирама чўл-у даштларида тобланган фарзандлари амалга ошираётган эзгу ишларнинг ҳисобига етиш қийин. Бирон бир соҳани алоҳида ажратиб: “мана булар жуда зўр!” – дея таъриф бермоқ мушкул. Сабаби, бу замин фарзандларининг барчаси ўз соҳаларининг “маманлари” (зўрлари)дир. Айниқса, ижодда!

Қорақалпоқ адабиётининг дарғалари бўлган Кунхўжа, Ажиниёз, Бердақ, уларнинг издошлари, ХХ аср қорақалпоқ адабиёти, айниқса шеъриятини юксак поғонага олиб чиққан Ибройим Юсупов, ажойиб романлари билан қардош халқлар китоб жавонларини ҳам бойитган Тўлепберген Қаипбергенов, Жўлмирза Оймирзаев, Хўжабой Сейитов, Бойниёз шоир, Тожиддин Сейитжонов, ХХ асрнинг иккинчи ярмида қорақалпоқ адабиётига дадил кириб келиб, ўз асарлари билан минг-минглаб мухлислари эътиборини қозонган Тўлибой Қобулов, Кенгесбой Раҳмонов, Тенгелбой Сарсенбоев, Улмамбет Хўжаназаровларнинг номлири неча-неча сарҳадлардан ошиб ўтиб, адабиёт ихлосмандларининг қалбларини забт этганлари ҳақиқат!

Бугунги қорақалпоқ шеъриятининг бетакрор оҳанглари янада жаранг сочишида Жиянбой Избосқанов, Ҳикматулла Айимбетов, Кенгесбой Каримов, Халилла Давлатназаров, Абулқосим Ўтепбергенов (бу рўйхатни узоқ давом эттириш мумкин) ва ниҳоят Бахтиёр Генжемуратовларнинг хизматлари беқиёсдир. Улар орасида шоир ва етук публицист ҳамда маҳоратли таржимон Янгибой Қўчқоровнинг ўзига хос ўрни бор.

Ўзининг кўнгилларни тебратувчи гўзал ташбеҳларга бой назмий асарлари, ўқиган кишини чуқур ўйга толдириб, қалбларда эзгу туйғулар уйғотувчи очерклари, эссе ва бадиалари билан қорақалпоқ, ўзбек халқлари адабиётсеварларининг ҳурматини қозонган Янгибой Қўчқоров фикри теран, зукко таржимон ҳамдир. Унинг шеърлар, достонлар, очерк ва эсселардан иборат 30 га яқин китоблари чоп этилган. Айниқса, шоирнинг тарихий “Қўнғиротнома” ҳамда “Ўн тўққизинчи довон” достонлари мустақиллик йилларида тарихий мавзуда яратилган юксак савияли бадиий асарлар сирасига киради.

Янгибой Қўчқоровнинг эсселар ёзиш борасида қалами анча чархланган. Унинг “Ой теграсида юлдузлар” деб номланган Зулфияхоним ва тўққиз миллат шоиралари ижоди, адабий дўстлиги ҳақидаги, Олломберган Худойбергановнинг ҳаёти ва фаолиятига бағишланган “Соҳилдаги бир китоб”, хоразмлик болалар шоири Олламберган Пўлат ижодий фаолиятидан ҳикоя қилувчи “Дониш шоир дунёси”, андижонлик шоир Фарид Усмон ҳақидаги “Муаттар меҳр” эсселари, аввало, бадиий жиҳатдан мукаммаллиги, тилининг равонлиги, сюжетларининг долзарблиги билан катта тарбиявий аҳамият касб этади.

Шуни алоҳида таъкидлашни истардимки, Янгибой Қўчқоров нафақат шоир ва етук публицист, балки ҳозирги замон ўзбек таржима адабиётининг ҳам фидойиларидан. Рус, қозоқ, қорақалпоқ, туркман каби қардош халқлар тилларини мукаммал биладиган Янгибой Қўчқоров ўзбек китобхонлари учун халқлар дўстлигининг рамзий кўприги – таржимонлик борасида ўз ижод мактабини яратаётир, десак ҳеч муболаға бўлмайди. У 10 га яқин йирик таржима асарлар муаллифи. Хусусан, Нобель мукофоти соҳибаси Светлана Алексеевичнинг “Урушнинг аёлга ёт қиёфаси” романини маҳорат билан ўзбек тилига ўгирди. Шунингдек, рус ёзувчиси Виктор Сулиннинг (“День последный и первый”) “Сўнгги ва биринчи субҳидам” асари Янгибой Қўчқоров таржимасида 5000 нусхада чоп этилди.

Халқлар дўстлигининг беқиёс қудратини ўзида мужассам этган таржима асарлари сирасига кирувчи “Навоийдан савод очдим” китоби эса Янгибой Қўчқоровнинг буюк ҳазрат Навоий бобомизнинг 575 йиллигига муносиб туҳфаси бўлди. “Улуғ”, “Буюк” рутбалари билан 577 йилдан бери ўзидан кейинги авлодларга ижод борасида илоҳий қувват бахш этиб келаётган улуғ бобокалонимиз Алишер Навоийдан “савод очиб”, қорақалпоқ мумтоз адабиётининг тамал тошини қўйган Кунхўжа, Ажиниёз, Бердақдан тортиб то ҳозирги давр қорақалпоқ адабиётининг бешигини тебратиб келаётган шоирлар учун ҳам, албатта, Навоий ижоди беназир илҳом ва ибрат мактабидир. “Ўзбекистон” нашриётида, 2016 йилда нашр этилган Янгибой Қўчқоровнинг “Навоийдан савод очдим” таржималар тўпламига қорақалпоқ мумтоз ва ҳозирги замон адабиётининг забардаст намоёндаларининг ижодларидан намуналар киритилган. Таржимоннинг маҳорати шундаки, ҳар бир асар, ҳатто ҳар битта сатр мазмунан аслиятдан фарқ қилмайдиган даражада ўзбек тилига ўгирилган.

Мутаржимнинг иккинчи таржима асари “Қозоқнинг қирқ оқинидан қирқ ўлан” деб номланади. “O’zbekiston milliy ensiklopediyasi” Давлат илмий нашриётида чоп этилган ушбу китоб, аввало, ўзининг юксак полиграфик ижроси, бундан ҳам муҳими, қозоқ ва ўзбек халқлари адабий ва абадий дўстлигинининг тимсоли эканлиги билан аҳамиятлидир.

“... Қадим-қадимдан бу икки халқ ёнма-ён яшаб, бир дарёдан сув ичиб, бир яйловда чорвачилик қилганлар. Бир сўз билан айтганда, туташ тақдирли халқ”, - деб ёзади китобга сўзбоши тақдим этган филология фанлари номзоди, доцент, Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Халқаро адабий алоқалар ва бадиий таржима кенгаши масъул котиби Адҳамбек Алимбеков ва ўз фикрининг исботи сифатида акадмик шоир Ғафур Ғуломнинг “Икки бошга бир манглайдай ярқироқ тақдиримиз” деган қозоқ ва ўзбек адабиёти адабий дўстлигининг ташриф қоғозига айланган машҳур сатрларини иқтибос сифатида келтиради.

Ҳақиқатдан ҳам икки халқнинг тақдирлари абадий туташ, илдизлари теран. Буни нафақат адабиётларимиз дўстлигида, балки икки давлат раҳбарларининг сиёсий тутумларида ҳам кўриш мумкин. Агар таъбир жоиз бўлса, Янгибой Қўчқоровнинг “Қозоқнинг қирқ оқинидан қирқ ўлан” таржима китоби ҳам адабий таржима жараёнида, ҳам икки халқнинг сиёсий-ижтимоий ва адабий ҳаётида муҳим воқеалардан бири бўлди, дейишга ҳақлимиз. 2018 йилга Қозоғистон Республикасида “Ўзбекистон йили” деб ном берилиб, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёевнинг “Буюк қозоқ шоири ва мутафаккири Абай Қўнонбоев ижодий меросини кенг ўрганиш ва тарғиб қилиш тўғрисида”ги Қарори қабул қилиниши муносабати билан ва Қозоғистонда ўзбек ва қозоқ ижодкорлари ҳамкорлигида мушоиралар, адабий анжуманлар ўтказилаётган, ўзбек ва қозоқ адабий-маданий ҳамкорлиги алоқалари янада ривожланиш палласига кирган бир пайтда Янгибой Қўчқоров ўзбек адабиёти хазинасини “Қозоқнинг қирқ оқинидан қирқ ўлан” таржима асари билан бойитди ва икки халқ адабиётлари дўстлигига муносиб ҳисса қўшди. Китоб ўша ҳаяжонли кунларда Остона шаҳрида бўлиб ўтган “Евроосиё китоби” халқаро китоб ярамаркасида махсус Диплом билан тақдирланди.

Китобни варақлар экансиз, унинг ҳар бир саҳифасидан ажиб ҳикматлар топасиз. Бу ҳикматларда орзу-умидлари, урф-одат ва анъаналари бир-бирининг ҳаётига зийнат бахш этиб турган ўзбек ва қозоқ халқларининг кўнгиллари акс этиб тургандай. Бу кўнгиллар бири-бирига туташ. Бу кўнгиллар мисоли бири иккинчиси учун чашмаи-об. Ана шу чашмаи-об сабаб бу кўнгиллар тўқ. Бири-бирини суяб, бири-бирига суяниб, қозоқ “бовурим!”, деса, ўзбек: “айланай, жоним!” деб эвирилиб туради. Янгибой Қўчқоров ўз китоби билан ана шу умрбоқий қадрият – оқибат ва меҳр-муҳаббат қадрини янада юксалтирди.

Ажаб! 30 га яқин китоб муаллифи, 10 тача таржима асарлари чоп этилган, ўз асарлари билан 20 та жамоа тўпламларига зеб берган Янгибой оға Қўчқоровга кўпчилик жаҳонгашта, дея таъриф берадилар. Бўлса, бордир, заҳматкаш адиб, эл-юртга фидойи шоир, қалами ўткир публицист, моҳир таржимон, дилкаш суҳбатдош Янгибой оға айни пайтда 60 ёшнинг остонасидалар. Кексаликни тан олмай, йигитликнинг тулпоридан тушмай, ҳамон яёв юрт кезиб юрибдилар. Ва ҳамон ижод майдонида илғор. Мен бир мухлис, қолаверса, Янгибой оға билан ҳамкасб сифатида бу фидойи инсонга янада жўшқин, сермаҳсул ижод, мустаҳкам соғлик тилайман.

Ижод бўстони аро қадамларингиз ҳамиша залворли, умрингиз зиёда бўлсин, Янгибой оға!

Робия ЙЎЛДОШЕВА, Қорақалпоғистон Республикасида

хизмат кўрсатган журналист.