23-sonli bogʻchada «Jajji ekologlar» loyihasi doirasida tarbiyaviy tadbir oʻtkazildi

Suv joʻmrakdan behuda oqib ketmasligi, qogʻoz chiqindisining alohida idishga tashlanishi, hovlidagi koʻchatga oʻz vaqtida qarab turilishi — bular dastlabki qarashda mayda odatlar boʻlib koʻrinadi, aslida esa “ekologik madaniyat” deb ataladigan katta tushunchaning poydevori ayni shunday kundalik kichik harakatlardan boshlanadi va bu harakatlar bolalik yillaridan boshlab shakllana boshlaydi.

Shuning uchun mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qilish, hududlarni koʻkalamzorlashtirish va chiqindilar bilan ishlash tizimini zamonaviy asosga oʻtkazish bilan bir qatorda, aholida, xususan yosh avlodda tabiatga ongli munosabatni shakllantirish masalasiga alohida eʼtibor qaratilmoqda, zero har qanday ekologik islohot oxir-oqibat inson ongidagi oʻzgarishga borib taqaladi. Shu sababli taʼlim muassasalari bu ishning asosiy maydoniga aylandi.

Ayniqsa, Amudaryoning quyi havzasida joylashgan hududlar uchun bu masala alohida dolzarblik kasb etadi: suvdan tejamkor foydalanish, koʻkalamzor maydonlarni koʻpaytirish va tuproq unumdorligini saqlash bu yerda kundalik turmushning bir qismi sifatida qabul qilinadi. Bu hududda oʻsib-ulgʻayayotgan bola suv va koʻkalamzorlikning qadrini kundalik hayotda koʻrib turadi, shu bois ekologik tarbiyaning amaliy misollari unga yaqin va tushunarli boʻladi. Shuning uchun yosh avlodga berilayotgan ekologik tarbiya ham shu ehtiyojdan kelib chiqadi.

Bu vazifani amalga oshirishning eng qulay bosqichi maktabgacha taʼlim yoshi hisoblanadi, chunki besh-olti yoshda shakllangan odat umr boʻyi saqlanib qoladi va bolaning tabiatga, tirik mavjudotga, suvga hamda oʻzi yashab turgan muhitga munosabati aslida shu yillarda belgilanadi. Bogʻcha yoshidagi bola atrofni kuzatish, savol berish va kattalarning xatti-harakatini takrorlash orqali oʻrganadi.

Ayni shu maqsadlarni oʻzida mujassam etgan mashgʻulot Amudaryo tumani Maktabgacha va maktab taʼlimi boʻlimiga qarashli 23-sonli maktabgacha taʼlim tashkilotida «Jajji ekologlar» loyihasi doirasida «Tabiat — bizning uyimiz» mavzusida tashkil etildi.

Tadbirda muassasa tarbiyalanuvchilari, tarbiyachilar hamda pedagog xodimlar ishtirok etdi. Uning stsenariysi bolalarning yosh xususiyatlari inobatga olingan holda, quruq maʼruza emas, balki sheʼr, oʻyin va amaliy koʻrsatmaning uygʻunligidan iborat tarzda tuzildi. Bunday yondashuv bolalarning eʼtiborini mashgʻulot davomida saqlab turishga imkon berdi.

Tadbirning asosiy maqsadi jajji bolajonlarda oʻsimlik va hayvonot dunyosiga nisbatan gʻamxoʻrlik tuygʻusini uygʻotish, ularda tabiatni himoyaga muhtoj jonli olam sifatida tushunish koʻnikmasini shakllantirish, shu orqali atrofdagi har bir tirik mavjudotga eʼtiborli boʻlish odatini tarbiyalashdan iborat boʻldi. Bu — ekologik tarbiyaning eng dastlabki, ammo eng muhim bosqichidir.

Shu bilan birga, mashgʻulot davomida suv, havo va tuproqni eʼzozlash tushunchalarini kengaytirish, ularning inson hayoti uchun qanchalik zarur ekanini bolalar tilida, oddiy va tushunarli misollar yordamida yetkazish vazifasi qoʻyildi. Suv, havo va tuproqning bir-biriga bogʻliqligini bola ayni shunday misollar orqali tezroq anglaydi.

Uchinchi yoʻnalish — chiqindilarni saralash va ulardan oqilona foydalanish koʻnikmalarining poydevorini qoʻyish boʻldi. Taʼkidlash kerakki, bu odat katta yoshda emas, ayni bogʻcha davrida tabiiy ravishda oʻzlashtirilsa, keyinchalik oilada ham oson mustahkamlanib boradi. Ayni shu bois saralash koʻnikmasi stsenariyda alohida bosqich sifatida rejalashtirildi. Bolaning chiqindini turiga qarab ajratishi — oʻzi uchun oʻyin, kattalar uchun esa madaniyat belgisidir.

Tadbir tabiatni madh etuvchi sheʼrlar bilan davom etdi. Bolajonlar oʻzlari yodlagan satrlarni ifodali oʻqib, tabiat goʻzalligi haqidagi taassurotlarini oʻrtoqlashdilar; shu tariqa mavzuga badiiy soʻz orqali kirildi va mashgʻulotning kayfiyati dastlabki daqiqalardan belgilab olindi.

Soʻng stsenariyga kiritilgan “Ona tabiat” va “Suv parisi” obrazlari sahnaga chiqdi. Bolajonlar bu qahramonlar bilan birgalikda gullar ekishdi va koʻchat oʻtqazish jarayonida oʻz qoʻllari bilan bevosita ishtirok etdilar. Ertak qahramonlarining ishtiroki mashgʻulotni bolalar uchun qiziqarli va esda qolarli qildi.

Ekologik qoidalar boʻyicha uyushtirilgan qiziqarli oʻyinlarda tarbiyalanuvchilar faol qatnashib, tabiatda nima mumkin va nima mumkin emasligini oʻyin sharoitida, quvnoq kayfiyat va yengil raqobat muhitida eslab qolishga harakat qildilar, zero oʻyin bu yoshdagi bola uchun eng tushunarli oʻqitish usuli hisoblanadi.

Mashgʻulotning amaliy qismida maxsus rangli idishlar yordamida chiqindilarni qogʻoz, plastik va shisha turlariga ajratish tartibi koʻrsatib berildi. Bolajonlar har bir chiqindini oʻz idishiga solish orqali saralash nima uchun kerakligini va u qanday bajarilishini amalda koʻrib, bildilar. Ranglarning farqi bolaga eslab qolish uchun qoʻshimcha vosita boʻlib xizmat qildi.

Bu usulning qulayligi shundaki, maktabgacha yoshdagi bola uzundan-uzoq tushuntirishni emas, oʻz qoʻli bilan bajargan harakatni eslab qoladi, shu bois rangli idishlar bilan oʻtkazilgan oddiy mashq bir necha marta takrorlangan ogʻzaki nasihatdan koʻra ancha taʼsirchan boʻlib chiqdi. Bu yondashuv maktabgacha taʼlim metodikasining asosiy tamoyillaridan biridir.

Suv parisi ishtirokidagi lavha orqali esa suvni tejash mavzusiga alohida urgʻu berildi. Har bir tomchi suvning qadri, uni behuda sarflamaslik va tabiiy resurslarga ehtiyotkorona munosabatda boʻlish zarurati bolalar uchun tushunarli tarzda izohlandi.

Stsenariy yakunida tarbiyalanuvchilar tabiatni asrashga, daraxtlarni saqlab qolishga va atrof-muhitni toza tutishga tantanali ravishda vaʼda berdilar. Bu vaʼda rasmiy yakun sifatida emas, bolalar uchun uzoq esda qoladigan oʻziga xos marosim shaklida oʻtdi. Vaʼda berish lavhasi orqali bolajonlarda masʼuliyat hissiga dastlabki ishora berildi.

Qayd etish joizki, ekilgan har bir nihol va tejalgan har bir tomchi suv ertangi porloq kelajakka qoʻyilgan poydevor boʻlib, tadbir tashkilotchilari ayni shu oddiy haqiqatni bolalar ongiga yetkazishni asosiy vazifa deb bildilar. Bu fikr stsenariyning yetakchi gʻoyasi sifatida yakuniy qismda ham taʼkidlandi.

«Jajji ekologlar» loyihasi bir martalik tadbir emas, izchil olib borilayotgan yoʻnalish boʻlib, uning doirasida rejalashtirilgan mashgʻulotlar soni va davomiyligi yil sayin ortib bormoqda.

Shuningdek, bunday loyihalarning samarasi bogʻcha devorlari bilan cheklanmaydi: bolajonlar eshitganini va oʻz qoʻli bilan bajarganini uyga olib boradi, oilada oʻz tili bilan aytib beradi, natijada tarbiyaviy taʼsir katta yoshlilarga ham oʻtadi. Aytish joizki, tarbiyaning bu zanjiri koʻpincha eng samarali usul sanaladi.

23-sonli maktabgacha taʼlim tashkilotida oʻtkazilgan «Tabiat — bizning uyimiz» tadbiri bolalarga tabiatni sevish kerak, degan shiorni emas, uni asrash aynan qanday amalga oshirilishini koʻchat oʻtqazish, suvni tejash va chiqindini saralash ishlari misolida koʻrsatib berganligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi.