Mulk huquqini sud orqali himoya qilish – Konstitutsiyaviy islohotlarning muhim ustuvor yoʻnalishi

Milliy iqtisodiyotning barqaror oʻsishini taʼminlash maqsadida xorijiy va mahalliy investitsiyalarni keng jalb etish va ulardan samarali foydalanishni taʼminlash uchun davlat tomonidan zarur iqtisodiy-huquqiy sharoitlarni shakllantirish muhim rol oʻynaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyev 2022-yil 20-iyunda Konstitutsiyaviy komissiya aʼzolari bilan uchrashuvda «Davlat hususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik va investitsiya muhitini hamda sharoitlarni taʼminlashi lozim», deb taʼkidlagan edi.

Shu bois yangi tahrirdagi Konstitutsiyamiz loyihasining
67-moddasida «Davlat qulay investitsiyaviy va ishbilarmonlik muhitini taʼminlaydi», degan mazmundagi ilgʻor va barcha davlat organlari faoliyatiga baho berishning asosiy mezoniga aylanadigan norma mustahkamlanmoqda.

Iqtisodiyotimizga mablagʻ kiritish istagida boʻlgan har qanday investorni qiziqtiradigan birinchi masala – tadbirkorlik faoliyati bilan bemalol shugʻillanishi va foyda olishi uchun yaratilgan sharoitlardir. Shu bois barcha davlatlar oʻz hududida biznes bilan shugʻullanish uchun jozibador va qulay muhitni taʼminlashga harakat qilishadi.

Qulay investitsiyaviy va ishbilarmonlik muhiti – mamlakatda ijtimoi-siyosiy va iqtisodiy barqarorlikning taʼminlanganligi, mukammal va barqaror qonunchilik bazasi va sud-huquq tizimining mavjudligi, halol raqobat qilish imkoniyati yaratilganligi, ruxsat olish va hisobdorlik cheklanganligi, adolatli soliq tizimining amal qilishi, eng muhimi, daromatlarni erkin tasarruf etish cheklanmaganligi hamda investorlar uchun imtiyoz va preferentsiyalar taqdim etilganligi bilan belgilanadi.

Mazkur normaning Konstitutsiyaga kiritilishi, birinchidan, mamlakat iqtisodiyotiga toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarni jalb etishni ragʻbatlantirishga, investorlarning ishonchini mustahkamlashga va davlat tuzilmalarining masʼulyatini oshirishga, ikkinchidan, tadbirkorlar hukuqlari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilishni taʼminlashga, hususiy mulk himoyasini yanada quchaytirishga hamda investitsiya bozoridagi raqobatni rivojlantirishga xizmat qiladi.

Maʼlumki, jamiyatning iqtisodiy negizini mulk tashkil etadi. Shuningdek, jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi ham mulk bilan, mulkning kimlarga tegishli ekanligi bilan belgilanadi. Mulksiz ijtimoiy munosabatlarni rivojlantirish, mamlakatda xalq faravonligini taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishning imkoni yoʻq.

Soʻnggi besh yil davomida amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarni tubdan oʻzgartirish borasida mulkiy huquqlarni noqonuniy tajovuzlardan taʼminlash va himoya qilish muammosi, ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etdi. Bu davrda mulkdorlar huquqlarini taʼminlashga qaratilgan Prezident va hukumatning 300 dan ortiq hujjatlari qabul qilindi.

Mutaxassislarning fikriga koʻra, mulk huquqini qatʼiy taʼminlash va himoya qilish mexanizmlari, mansabdor shaxslar faoliyatida byurokratiya, vakolatli mansabdor shaxslarning huquqiy ongi va madaniyatining yetarli emasligi, shikoyatlarning sezilarli darajada koʻpayishiga olib keladi.

Achinarlici shundaki, hozirgi kunda xususiy mulkni himoya qilish sohasidagi amalga oshirilgan islohotlar va koʻrilayotgan choralarga qaramasdan oʻzboshimchalik bilan xususiy mulk huquqini poymol qilish, ayrim mansabdor shaxslarning adolatsiz va asossiz vajlar bilan koʻchmas mol-mulkni buzish holatlari ham kuzatilmoqda. Albatta, buning uchun qonunchilik va huquq qoʻllash amaliyotidagi xususiy mulkni himoya qilish bilan bogʻliq mazkur muammoli vaziyatlar va boʻshliqlarni bartaraf etish yoʻllarini ishlab chiqish va qonunchilikni takomillashtirish lozim.

Shu nuqtai nazardan, fuqarolarni mol-mulkidan sudning qarorisiz mahrum etmaslik hamda faqatgina jamoat ehtiyojlari uchun zaruriy holatlarda tegishli tartibda mol-mulk qiymatini qoplash sharti bilan yerlarni olish tartibini yanada huquqiy jihatdan kafolatlash maqsadida Konstitutsiyaga bir qator normalar kiritish taklif etildi.

Fikrimizcha, bunday normaning kiritilishi kelajakda aholining turmush farovonligini oshirish, yurtimizda tadbirkorlik faoliyatini yanada qoʻllab-quvvatlash, mulkchilik munosabatlarini huquqiy jihatdan kafolatlash, xususiy mulkning daxlsizligini kuchaytirishga katta turtki boʻladi. Shuning uchun amalga oshirilayotgan konstitutsiyaviy islohotlar jarayonida fuqarolarning mulki bilan bogʻliq munosabatlarni huquqiy jihatdan mustahkamlash, aholining uy-joyga boʻlgan huquqlari daxlsizligini kafolatlash bilan bogʻliq normalarni konstitutsiya orqali mustahkamlash zarur sanaladi.

Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, xususiy mulk daxlsizligini taʼminlash, turli tajovuzlardan himoya qilish, xususiy mulkni saqlash va koʻpaytirish uchun barcha zarur shart-sharoitlarni yaratish, mulkdorlarni qoʻllab-quvvatlash, oʻziga tegishli boʻlgan mol-mulkka mustaqil egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqlarini himoya qilish kafolatlarini yanada kuchaytirish, bu – huquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyatining eng muhim mezonidir. Umuman olganda, yuqorida qayd etilgan maqsadlarga erishish, mamlakat iqtisodiyotini har tomonlama va jadal rivojlantirish hamda davlat organlari bilan munosabatlarda xususiy mulk huquqlarining huquqiy kafolatlarini taʼminlash uchun bevosita sharoitlar yaratishda kuchli turtki boʻladi.

Nukus tumanlar aro maʼmuriy sudining sudya yordamchisi A.Joldasova