“Oltin davr”ning boshogʻriq damlari

Ayni kunlarda mamlakatimizdagi oliy taʼlim muassasalarida oʻtgan semestr yakunlari boʻyicha imtihonlar oʻtkazilmoqda. Bu jarayon talabalarning bilimi va mehnatining sarhisobi boʻlib, ularning akademik muvaffaqiyatiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Afsuski, ana shunday muhim paytlarda ayrim talabalar moliyaviy qiyinchilik sababli imtihonlarga kiritilmayotgani yoki boshqa turli bosimlarga duch kelayotganiga oid shikoyatlar ham uchrab turadi. Bu holatlar nafaqat talabaning bilim olish huquqini buzadi, balki oliy taʼlim tizimidagi adolat tamoyillariga ham ziddir.

Oʻzbekiston qonunchiligida talabaning oʻquv jarayonida ishtirok etishi va imtihon topshirish huquqi aniq belgilangan. Qonunga koʻra, kontrakt summasini oʻz vaqtida toʻlamaslik talabaning imtihonlardan chetlatilishiga asos boʻlolmaydi. Kontrakt shartnomasi bu – ­moliyaviy majburiyat, lekin taʼlim olish huquqi bundan mustaqil holda kafolatlanadi.

Agar talaba kontrakt summasini umuman toʻlamasa yoki shartnoma shartlarini buzsa, taʼlim muassasasi uni oʻqishdan chetlatishi mumkin. Ammo bu jarayon ham belgilangan tartib va talabaning huquqlari inobatga olingan holda amalga oshirilishi kerak.

Shuningdek, talabaning darslarda qatnashishini cheklash, fanlardan ataylab yiqitish yoki “NB” qoʻyib qoʻyish kabi harakatlar mutlaqo gʻayriqonuniydir. Bu kabi holatlar ishonib berilgan vakolatdan qonunga zid foydalanish sifatida koʻrilishi mumkin.

Koʻpincha oliy taʼlim muassasalari rahbariyati moliyaviy masalalarni hal qilish maqsadida talabalarni turli yoʻllar bilan bosim ostida qoldiradi. Masalan, kontraktni toʻlamagan talabalarga imtihonlarga kiritmaslik haqidagi ogohlantirishlar beriladi yoki ular darslardan chetlashtiriladi. Bu esa talabaning bilim olishga boʻlgan motivatsiyasini pasaytiradi va taʼlim jarayonini izdan chiqaradi.

Bu muammo, asosan, moliyaviy qiyinchiliklar va taʼlim tizimining talabalar ehtiyojlariga moslashuvchan boʻlmaganidan kelib chiqadi. Ayrim taʼlim muassasalari oʻz moliyaviy manfaatlarini ustun qoʻyib, talaba huquqlarini eʼtibordan chetda qoldiradi. Shuningdek, talabalar ham koʻp hollarda oʻz huquqlarini bilmaydi yoki ulardan foydalanishga jurʼat etmaydi.

Muammoning yechimi ikki tomonlama yondashuvni talab qiladi. Talabalar oʻz huquqlarini bilib, ularni himoya qilishda faol boʻlishlari, oliy taʼlim muassasalari esa talabalar manfaatlarini inobatga olgan holda harakat qilishlari lozim. 

Talabalar oʻz huquqlarini bilishlari muhim. Agar imtihonlardan chetlatilgan boʻlsangiz yoki boshqa noqonuniy bosimga uchrasangiz, birinchi navbatda oliy taʼlim muassasasi rahbariyatiga yozma murojaat qiling. Agar bu murojaatlar natija bermasa, adliya organlariga murojaat qilishni unutmang. Shuningdek, kontrakt toʻlovlarini imkon qadar oʻz vaqtida amalga oshirishga harakat qiling. Bunday holatlarning oldini olish maqsadida, tegishli tashkilotlar tomonidan moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan talabalar uchun qoʻshimcha yordam dasturlarini ishlab chiqish, ularga moliyaviy yordam yoki taʼlim kreditlari kabi qulayliklarni taqdim etish lozim. 

Davlat va nazorat organlari taʼlim muassasalarining noqonuniy harakatlarini nazorat qilish va bartaraf etish mexanizmlarini kuchaytirishi kerak. Bunda talabalar murojaatlarini tezkorlik bilan koʻrib chiqish tizimini joriy etish va ularga adolatli yechim topish zarur. Shuningdek, oliy taʼlim muassasalarida shaffof va adolatli tizimni yoʻlga qoʻyish uchun doimiy monitoring va tahlillar olib borilishi kerak. 

Bugungi kunda taʼlim olish har qachongidan ham muhim. Talabalarning taʼlim olish huquqini taʼminlash esa nafaqat oliy taʼlim muassasalarining vazifasi, balki jamiyatning burchidir.

Moliyaviy qiyinchilik sababli biror bir talabaning taqdirini oʻzgartirib qoʻyish, uning kelajagiga salbiy taʼsir koʻrsatishga hech kim haqli emas. Har bir talaba oʻz bilim va mehnati bilan adolatga erishishi mumkin va bu yoʻlda qonun unga koʻmakdosh boʻlishi shart.

Shohzod Qurbonboyev