Kiberxavfsizlik – har bir foydalanuvçining şaxsiy masʼuliyati

Bugungi hayotimizda internetdan foydalaniş şu qadar tabiiy bölib qoldiki, biz raqamli makon bilan yaşaşni odatiy hol deb qabul qilamiz. Telefonimiz orqali xarid qilamiz, ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilamiz, pul ötkazamiz, hatto işimizni ham masofadan turib boşqaramiz. Şu qulayliklar bizga vaqt, mablağ va imkoniyat beradi. Ammo şu bilan birga, biz sezmaydigan, lekin kundan-kunga çuqurlaşib borayotgan tahdidlar ham mavjud. Biz odatda kiberxavfsizlikni murakkab texnologiyalar va maxsus xizmatlarga boğlaymiz, lekin bu tizimning eng muhim va ayni paytda eng zaif qismi – har bir foydalanuvçining özi.

Kiberxavfsizlikni buzadigan eng katta zaiflik texnologiyada emas, inson xulqida. Parolni “12345” qöyiş, uni boşqa odam bilan bölişiş, nomaʼlum havolani bosiş yoki “balki zararli emasdir” deb fayl yuklaş – bularning har biri şaxsiy qaror. Va har bir qaror nafaqat özingizni, balki atrofingizdagi odamlarni, hattoki butun tizimni xavf ostiga qöyişi mumkin. Statistik maʼlumotlarga köra, kiberxavfsizlik buzilişlarining yarmidan köpi foydalanuvçilarning xatti-harakatlariga boğliq. Bu şuni anglatadiki, har birimizning qarorimiz umumiy tizimning mustahkamligi yoki zaifligini belgilab beradi.

Şaxsiy masʼuliyat – bu şunçaki qoidalarni bajariş emas. Bu ongni özgartirişdir. Kuçli parol qöyiş – bu şunçaki murakkab belgilarni teriş emas, balki “men öz maʼlumotlarimga befarq emasman” degan qaraşdir. Ikki bosqiçli autentifikatsiyani yoqiş – bu noqulay jarayon emas, balki kelajakdagi xavflarni tan olib, ularni hozirdanoq oldini oliş qaroridir. Qurilmalaringizni yangilaş esa şunçaki texnik iş emas, balki “men raqamli makonim uçun javobgarman” degan tuşunçadir.

Kiberxavfsizlikning madaniyat sifatida şakllanişi ham aynan şu yondaşuvdan boşlanadi. Har bir foydalanuvçi özini kiçik bölak sifatida emas, balki umumiy tizimning ajralmas qismi sifatida his qilişi kerak. Çunki sizning ehtiyotkorligingiz boşqa foydalanuvçilar xavfsizligini ham mustahkamlaydi, sizning beparvoligingiz esa ularni xavfga solişi mumkin. Masalan, oddiy foydalanuvçining parolini öğirlaş orqali kiberjinoyatçilar butun kompaniya maʼlumotlariga kirişi mumkin. Bu esa bir qaraşda kiçik tuyulgan xatolik aslida qançalik yirik oqibatlarga olib kelişi mumkinligini körsatadi.

Raqamli dunyoda masʼuliyat şunday tuşunçaga aylanadi: “Men maʼlumotlarimni himoya qilaman, çunki bu mening şaxsiy masʼuliyatim. Ehtiyotkor bölişim esa faqat özimni emas, atrofimdagilarni ham xavfdan asraydi.” Agar foydalanuvçilar şu qaraşni qabul qilsa, kiberxavfsizlik texnologiyaga boğliq bölmagan, balki jamiyatning öziga singib ketgan madaniyatga aylanadi. Çunki eng kuçli himoya dasturi ham foydalanuvçi notöğri qaror qabul qilsa, foydasizga aylanadi. Ammo ongli qaror qilgan foydalanuvçi oddiy odatlari bilan butun tizimni himoya qilişi mumkin.

Kiberxavfsizlik bu texnologiya emas – bu madaniyatdir. Va bu madaniyat har birimizdan boşlanadi. Raqamli dunyo qançalik rivojlanmasin, uning eng zaif yoki eng kuçli nuqtasi baribir insonning özidir.

Bozorboyev Diyorbek Pölat öğli, Mirzo Uluğbek nomidagi Özbekiston Milliy universiteti Jizzax filiali talabasi