UMUMIY ÖRTA VA ÖRTA MAXSUS, KASB-HUNAR TAʼLIMINING MAJBURIYLIGI

Yurtimizning istiqlol yillarida bosib ötgan taraqqiyot yöliga nazar taşlasak, respublikamiz Prezidenti Islom Karimov rahnamoligida milliy taʼlim tizimini mustahkamlaş va takomillaştiriş, yoşlarning har tomonlama yetuk, soğlom va barkamol bölib ulğayişi uçun barça şart-şaroitni yaratişga yönaltirilgan ulkan bunyodkorlik işlari amalga oşirilayotganligi yaqqol namoyon böladi.

Mustaqillik eʼlon qilingan dastlabki davrdan Özbekistonda fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qiliş, xususan, şaxs huquqining ajralmas tarkibiy qismi sanalgan bolalar huquqini taʼminlaş davlat siyosati darajasidagi ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilandi. Tarixan qisqa davrda mamlakatimizda barkamol avlodni tarbiyalaş sohasida ulkan muvaffaqiyatlarga erişilmoqda va bu dunyo hamjamiyati tomonidan munosib baholanmoqda.
Mamlakatimiz rahbari taʼkidlaganidek, "Nimaniki öz oldimizga maqsad qilib qöymaylik, qanday buyuk işlarni amalga oşirişga intilmaylik, barça olijanob harakatlarimizning negizida, barça ezgu niyatlarimizning zamirida farzandlarimizni ham jismonan, ham maʼnaviy jihatdan soğlom qilib östiriş, ularning baxtu saodati, farovon kelajagini köriş, dunyoda heç kimdan kam bölmaydigan avlodni tarbiyalaş orzusi mujassamdir”.
Öz-özidan ayonki, eski tuzum davrida uzoq yillar davomida vujudga kelgan eski taʼlim tizimini tubdan qayta qurmasdan va isloh etmasdan turib, bu maqsadga erişib bölmasdi. Aynan şunday ezgu maqsadni röyobga çiqariş uçun davlatimizda yoşlarimizning istiqbolini taʼminlaydigan barça taşkiliy-huquqiy çoralar amalga oşirildi, muhim qonunlar qabul qilindi, davlat dasturlari hayotga tatbiq etildi.
Jumladan, fuqarolarning huquq va manfaatlarining qonuniy asosini taşkil qiluvçi Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 41-moddasida har kim bilim oliş huquqiga egaligi, bepul umumiy taʼlim oliş davlat tomonidan kafolatlanişi va maktab işlari davlat nazoratida bölişi belgilab qöyildi.
Mamlakatimizning taʼlim tizimini izçillik bilan isloh qiliş va bu sohadagi davlat siyosatini mustahkamlaş borasida 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan "Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi töğrisida”gi va "Taʼlim töğrisida”gi Qonunlari tarixiy qadam böldi. Mazkur Qonunning 3-moddasida taʼlim sohasida davlat siyosatining asosiy printsiplari, xususan, taʼlimning uzluksizligi va izçilligi, şuningdek, umumiy örta va örta maxsus, kasb-hunar taʼlimining majburiyligi belgilandi.
Davlatimiz rahbarining uzoq va davomli maqsadlarni közda tutadigan kontseptual ğoyalari asosida işlab çiqilgan Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi ijrosini taʼminlaş jarayonida, 9 yillik umumtaʼlim maktab bosqiçini va 3 yillik örta maxsus, kasb-hunar taʼlim bosqiçini öz içiga olgan, mamlakatimizning rivojlanib borayotgan ijtimoiy-iqtisodiy infratuzilmasini yuqori malakali kadrlar bilan taʼminlaşning uzluksiz taʼlim tizimi yaratildi. Şu asosda yurtimizda 12 yillik umumiy majburiy bepul taʼlim tizimi joriy etildi.
Taʼkidlaş kerakki, taʼlim tizimi isloh qilinişi bilan birga, taʼlim muassasalarining moddiy-texnika bazasi ham har tomonlama mustahkamlanmoqda. Amalga oşirilgan keng kölamli çora-tadbirlar tufayli respublikada 1549 ta zamonaviy taʼlim muassasalari, şundan 1406 ta kasb-hunar kolleji va 143 ta akademik litsey barpo etildi.
Mazkur taʼlim muassasalarida mutaxassislar tayyorlaş uçun barça zarur şaroitlar yaratilgan.
Jumladan, jihozlangan kompyuter sinflari, kutubxonalar, sport zallari, sektsiyalar, zarur bölgan inventar bilan taʼminlangan yotoqxonalar, oşxonalar öquvçilar ixtiyoriga topşirilgan. Yaratilgan bunday şaroitlarning barçasi öquvçilarning tanlangan yönaliş böyiça bir yoki bir neçta zamonaviy mutaxassislik olişga qaratilgan kasbga oid çuqur bilim olişlariga zamin bölib xizmat qilmoqda.
Darhaqiqat, aynan kasb-hunar kollejlari bitiruvçilarining köpçilik qismi respublikamizda faoliyat körsatayotgan zamonaviy ilğor texnologiyalarga asoslangan korxonalarda mehnat qilib, jahon bozorida raqobatbardoş hisoblangan mahsulotlarni işlab çiqariş jarayonining faol iştirokçilariga aylandilar. Masalan, "GM-Uzbekistan” yopiq aktsiyadorlik jamiyatida işlayotgan 7956 nafar işçi-xizmatçining 2877 nafarini yoki 36,1 foizini kasb-hunar kollejlari bitiruvçilari taşkil qiladi. Yoki "Özbekengilsanoat” kompaniyasi tizimidagi korxonalarda 15 ming nafardan ortiq, "Özbekneftgaz” kompaniyasi tizimidagi korxonalarda 2 ming nafardan ortiq kasb-hunar-kollejlari bitiruvçilari xizmat qilmoqdalar. Bunday misollarni köplab keltiriş mumkin.
Şuningdek, umumtaʼlim tizimidagi islohotlar, taʼlimning zamonaviy ilğor uslublarining keng joriy qilinişi, taʼlim-tarbiyaga bölgan eʼtiborning tubdan yaxşilanişi özining samarasini bermoqda. Öquvçilarning fanlarni özlaştiriş darajasi va dunyoqaraşi kengayib, ular xalqaro fan olimpiadalari, intellektual bellaşuvlar, körik-tanlovlarda qölga kiritayotgan yutuqlari bilan Özbekiston dovruğini dunyoga taratmoqdalar.
Oxirgi ikki yil davomida 33 nafar öğil-qizimiz jahon miqyosida ötkazilgan fan olimpiadalari va musobaqalarda özining çuqur bilimi, intellektual salohiyati, teran fikrlari va ötkir tafakkuri bilan ğoliblar şohsupasidan örin egallaganligi mamlakat taqdiriga befarq bölmagan har bir inson qalbiga çuqur ğurur va iftixor tuyğusini baxş etadi.
Yoşlarni soğlom turmuş tarzi asosida tarbiyalaş, ommaviy sportni rivojlantiriş maqsadida Özbekiston Respublikasi Prezidentining taşabbusi va bevosita rahbarligida Bolalar sportini rivojlantiriş jamğarmasi taʼsis etildi. Yurtimizning barça hududlarida, hatto olis qişloqlarimizda ham sport anjomlari bilan jihozlangan zamonaviy sport majmualari, muhtaşam sport saroylari, stadionlar, jismoniy tarbiyaga ixtisoslaşgan maktablar barpo etildi. Öquvçi va talabalarning uç bosqiçli "Umid nihollari”, "Barkamol avlod” va Universiada respublika musobaqalari muntazam ravişda ötkazib kelinmoqda.
Eng muhimi, miqyosi va kölamiga köra benihoya ulkan bölgan bu işlarning barçasi özining salmoqli natijalarini bermoqda. Keyingi ikki yilda yoşlar örtasida ötkazilgan Jahon va Osiyo çempionatlarida hamda boşqa yirik xalqaro bellaşuvlarda 490 nafar yoş sportçilarimiz sovrinli örinlarni egallagan bölsa, ularning 132 nafari barça raqiblarini doğda qoldirib, şohsupaning eng yuqori poğonasiga kötarildilar va Özbekiston madhiyasini dunyo maydonlarida baland yangratiş baxtiga muyassar böldilar.
Uzluksiz taʼlim tizimining yaratilişi va taʼlim sifatining tubdan yaxşilanişi voyaga yetmaganlarning bilim olişga va kasb-hunar örganişga bölgan qiziqişlarini yanada oşirdi, bu esa, öz navbatida, ularning bandligini taʼminlab, voyaga yetmaganlar örtasida jinoyatçilikni keskin qisqartirişga erişişga imkon berdi. Xususan, 2012-yilda 2000-yilga nisbatan voyaga yetmaganlar örtasida jinoyatçilik 30,5 foizga kamaygan.
Bolalar, jumladan, öquvçilar orasida jinoyatçilikning kamayişi quvonarli hol, albatta. Şu bilan birga, voyaga yetmaganlarga nisbatan yetarli nazorat bölmagani oqibatida ularning öquv muassasalariga bormasligi holatlari mavjudligi taşvişga solişi tabiiy. Jumladan, 2012 — 2013 öquv yilida 5 ming nafardan ortiq öquvçilar biron-bir uzrli sababsiz surunkali ravişda kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarga öqişga kelmagan. Voyaga yetmaganlar işlari böyiça komissiyalar va prokuratura organlari tomonidan körilgan huquqiy çoralar natijasida ulardan aksariyat qismi taʼlim muassasalariga qaytarildi.
Ötkazilgan nazorat tadbirlarida umumtaʼlim maktablari va örta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari masʼul xodimlari tomonidan maşğulotlarga sababsiz kelmayotgan yoki muntazam ravişda qatnaşmayotgan öquvçilarni aniqlaş, hisobini yuritiş va taʼlimga jalb qiliş işlari töğri yölga qöyilmaganligi aniqlandi.
Masalan, Mirzo Uluğbek tumanidagi 27-sonli umumtaʼlim maktabi direktori Ye. Zairova va direktor örinbosari M. Rajapovalar özaro jinoiy til biriktirib, 2009-yilda Belgiya davlatiga ketgan 5-sinf öquvçisi D. Boymamatovani tört yil davomida darslarga qatnaşganligi va bilimi baholanganligi haqida jurnalga yozuvlar kiritib, sinfdan-sinfga ötkazib kelganliklari uçun jinoiy javobgarlikka tortildilar.
Davlat tomonidan bolalarimizning kelajagini öylab, qançadan-qança sarf-xarajat evaziga 12 yillik bepul öqişni taşkil qilib, zamonaviy texnologiyalarga asoslangan, jahon ilğor taʼlim standartlariga mos bilim oliş uçun şaroitlar yaratib berilsa-yu, bola kollejga bormasa, qani bu yerda tartib-intizom, qani masʼuliyat?! Nima uçun joylarda hokimliklar, özini özi boşqariş organlari, profilaktika inspektorlari, jamoatçilik, qolaversa, bola tarbiyasi uçun bevosita javobgar bölgan ota-onalar va boşqa masʼul şaxslar beparvolarça qöl qovuştirib ötiribdi? Bunday beparvolik jinoyat emasmi?
Vaholonki, mamlakatimiz qonunçiligida 12 yillik taʼlim umummajburiy ekanligi belgilab qöyilgan bölib, qonunning mazkur talabi ijrosini qatʼiy taʼminlaş barçamizning burçimizdir. Afsuski, baʼzi ota-onalar va mansabdorlar özlariga yuklatilgan vazifalariga nisbatan bunday masʼuliyatsizlik uçun javobgarlikning mavjudligini unutib qöyganlar. Bu sohada prokuror nazoratini kuçaytirişga alohida eʼtibor qaratilib, ötgan yilda va joriy yilning 5 oyida öquvçi va talabalarning öquv muassasalariga kelib-ketişini taʼminlaş uçun masʼul bölsa-da, mansab vazifalarini lozim darajada bajarmagan 2 ming nafar taʼlim sohasi xodimlari intizomiy javobgarlikka tortilganlar.
Şu holatlarni inobatga olgan holda, umumtaʼlim maktablarining 9-sinfini bitiruvçilarini keyingi öqiş bosqiçlariga jalb etiş borasidagi qonunlar ijrosi ustidan nazoratni kuçaytirişga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Hozir joriy yilda maktabni bitirayotgan 530 mingdan ortiq öquvçilarni kasb-hunar kollejlari va litseylarga joylaşişini töliq qamrab oliş maqsadida joylardagi prokurorlarga mahalliy hokimliklar, taʼlim muassasalari va boşqa mutasaddi idoralar bilan hamkorlikda amalga oşirilişi lozim bölgan çora-tadbirlar xususida topşiriq yuborildi. Uşbu vazifani ijrosini taʼminlaşning barça çoralari köriladi.
Şuni alohida taʼkidlaş lozimki, öquvçi va talabalarning maşğulotlarga qatnaşiş davomatini taʼminlaş faqatgina öquv muassasasi rahbarlari va öqituvçilari zimmasidagi vazifa emas, balki bu jarayon köp jihatdan ota-onalarga, ularning farzandi taʼlim-tarbiyasi bilan neçoğli şuğullanişlariga bevosita boğliqdir. Vaholonki, bola tarbiyasi ham qonuniy asoslarda, ham maʼnaviy-axloqiy jihatdan ota-onalarning fuqarolik va insoniy burçidir.
Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi Kodeksning 47-moddasida ota-ona yoki ularning örnini bosuvçi şaxslar farzandlarining tarbiyasi va ularga taʼlim beriş borasidagi majburiyatlarini bajarmaganliklari uçun maʼmuriy javobgarlik belgilangan bölib, aynan şu asoslar bilan 2012-yilda va joriy yilning ötgan davrida 3,5 ming nafar ota-onalar javobgarlikka tortildilar.
Bundan taşqari, 250 nafar ota-onalarning muomala layoqati çeklangan yoki ota-onalik huquqidan mahrum qilingan.
Bu borada bir misol keltiriş örinlidir. Çirçiq şahrida yaşovçi fuqaro
Ye. Şaripova spirtli içimlik isteʼmol qilib, töqqiz yaşar qizi L. Şaripovani muntazam ravişda urib, uning maktabga va köçaga çiqişiga tösqinlik qilgan va uzoq muddat davomida xonaga qamab, ustidan qulflab qöygan. Oqibatda qiz bunday şafqatsizlikka çidamasdan, özini 3-qavatda joylaşgan xonadonning balkonidan yerga sakrab, oğir tan jarohatlari olgan. Vraçlarning yordami bilan qizning hayoti saqlab qolingan. Onasiga nisbatan esa jinoyat işi qözğatilib, javobgarlikka tortildi.
Öquvçilarning maşğulotlardagi davomati nazoratsiz qolişi, ularning uzrsiz sabablar bilan darsga qatnaşmasliklari, hatto uzoq muddat davomida taʼlim muassasalariga umuman kelmasliklari farzandlarimizning jinoyat yöliga kirib ketişdek mudhiş oqibatlarga olib kelmoqda.
Masalan, Buloqboşi tumanidagi iqtisodiyot va yengil sanoat kasb-hunar kolleji talabasi N. Toştemirov umumtaʼlim maktabi öquvçilari Ş. Qudratillayev va
Ş. Isoqovlar bilan jinoiy til biriktirib, savdo dökonidan 1,2 mln. sömlik uyali telefon apparatlari va ehtiyot qismlarini öğirlaganlar.
Sodir etilgan jinoyatlari uçun uşbu guruh aʼzolari jinoiy javobgarlikka tortildilar, albatta. Lekin afsus bilan taʼkidlaş lozimki şunday nomaqbul guruhlarga kirib qolib, turli xil jinoyatlar, şu jumladan, oğir jinoyatlarga qöl urayotgan voyaga yetmagan bolalar borligi ularning taʼlim-tarbiyasidagi nuqsonlardan dalolat beradi. Bu haqda ota-onalar, öqituvçilar, sinf rahbarlari, taʼlim muassasalarining mansabdor şaxslari, qöyingki, barçamiz çuqur öylab, tegişli xulosa çiqarişimiz va bunday holatlarning oldini oliş çoralarini körişimiz kerak.
Şu örinda yana bir dolzarb masalaga alohida töxtaliş lozim. Kasb-hunar kollejlarini tamomlagan farzandlarimizning mutaxassisligi böyiça iş bilan taʼminlanişi ularning kelajak hayotda öz örnini egallaşlarida muhim ahamiyatga ega. Şu bois kasb-hunar kollejlari bitiruvçilarini iş bilan taʼminlaşga qaratilgan taşkiliy-huquqiy çora-tadbirlar amalga oşirilmoqda, tegişli mutaxassisliklar böyiça yangi iş örinlari taşkil qilinmoqda.
Ammo nazorat tadbirlarida aniqlanişiça, kasb-hunar kollejlari bitiruvçilarining bandligini taʼminlaş borasidagi işlar talab darajasida taşkil etilmagani, bu jarayonda hisobotlarga qöşib yoziş, tugatilgan yoki faoliyat yuritmayotgan korxonalar bilan soxta şartnomalar tuziş, bitiruvçilar hali işga çiqib ulgurmasidan şartnomalarni bekor qiliş kabi holatlar mavjud. Bunday qonunbuzişlarga yöl qöygan mansabdor şaxslardan 2300 nafardan ortiği intizomiy, maʼmuriy va moddiy javobgarlikka tortildilar, 74 ta holat böyiça esa jinoyat işi qözğatildi.
Yoşlarni uzluksiz majburiy taʼlim bilan qamrab olinişiga salbiy taʼsir ötkazadigan muammoli holatlardan yana biri öquvçi qizlarni, şu jumladan, nikoh yoşiga tölmaganlarning erga berib yuborilişidir. Olib borilayotgan tuşuntiriş işlariga qaramasdan, 2012 — 2013 öquv yilida litsey va kollejlarda taʼlim olayotgan 2114 nafar qizlar ota-onalari tomonidan erga berib yuborilgan, oqibatda ulardan 944 tasi öquv maşğulotlariga umuman qatnaşmay qöygan.
Uşbu holatlar yuzasidan nikohga kirişgan şaxslarning, şuningdek, bunga yöl qöygan ota-onalar, taʼlim, diniy muassasa xodimlarining javobgarlik masalasi hal qilinmoqda. Lekin körilgan çoralar özining yetarli samarasini bermayotganligi sababli bunday salbiy illatga nisbatan qatʼiyatlilik va talabçanlikni kuçaytirişimiz kerak. Şu örinda alohida aytiş kerakki, nikoh yoşi töğrisidagi qonunçilik talablarini buzganlik, yaʼni nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan nikohga kirişiş, uni erga beriş yoki uylantiriş, şuningdek, nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan nikoh tuzişga doir diniy marosimni amalga oşiriş uçun javobgarlikni belgilovçi normalar Oila Kodeksi, Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi va Jinoyat kodekslariga kiritildi. Bu özgarişlar ham şu kabi huquqbuzarliklarning oldini olişga xizmat qiladi.
Qonunlar qabul qilinyapti. Lekin bu qonunlar haqida joylarda barça fuqarolarimiz töliq bilmasligi ham mumkin. Şu sababli huquqni muhofaza qiluvçi organlar, hokimliklar va tegişli jamoat taşkilotlari joylarda xalq orasida qonunlarni, ularga kiritilayotgan qöşimça va özgartişlarni tarğib qiliş, şu jumladan, ommaviy axborot vositalarida aynan şu mavzuda tadbirlar ötkaziş orqali tuşuntiriş işlarini doimiy ravişda olib borişlari kerak. Fuqarolarning huquqiy madaniyatining oşişi bunday huquqbuzarliklarning oldini oliş imkonini beradi.
Har tomonlama intellektual va jismonan rivojlangan yuksak aql-zakovatli, barkamol avlodni tarbiyalaşdek ustuvor vazifaning naqadar muhim ekanligini har birimiz çuqur tuşunişimiz, barça saʼy-harakatlarimizni bunday muhim sohadagi qonunçilik talablarini töliq ijrosini taʼminlaşga, şuningdek, mansab suiisteʼmolçiligi, poraxörlik, firibgarlik va boşqa jinoiy faoliyatni istisno qiladigan soğlom muhit yaratişga yönaltirişimiz zarur.
Yoş avlod tarbiyasiga har doimo eng dolzarb va ustuvor vazifa sifatida eʼtibor qaratib kelayotgan muhtaram Prezidentimiz Islom Karimovning "Barçangiz yaxşi bilasizki, kelajak avlod haqida qayğuriş, soğlom, barkamol naslni tarbiyalab yetiştirişga intiliş bizning milliy xususiyatimizdir. Bu muqaddas zaminda yaşayotgan har qaysi inson öz farzandining baxtu saodati, fazlu kamolini köriş uçun butun hayoti davomida kuraşadi, mehnat qiladi, özini ayamaydi”, degan fikrlari xalqimizga xos yuksak insoniy fazilatlarning eʼtirofi bölişi bilan birga, barçamizni şu borada yanada faol iş olib borişga daʼvat etadi.
Darhaqiqat, xalqimizga xos ana şu oliy qadriyat har doim bizlarni yoşlar taʼlim-tarbiyasiga hayot-mamot masalasi sifatida eʼtibor qaratişga çorlaşi şart. Zero, yoş avlodning jismonan soğlom, aqlan yetuk va maʼnan barkamol bölib voyaga yetişi uçun barça davlat idoralari va jamoat taşkilotlari, ona-yurt kelajagiga befarq bölmagan har bir soğlom fikrli fuqaro masʼuldir.
Istagimiz şuki, bu ezgu niyat har bir yurtdoşimizning yuksak insoniy va fuqarolik burçiga aylansin.