Kamqonlikning oldini olish oʻz qoʻlimizda

Turli xil sabablarga koʻra qondagi gemoglobin miqdorining meʼyordan kamayib ketishi kamqonlik deyiladi. Oʻzbekiston sharoitida temir tanqislik kamqonligi eng koʻp uchraydigan kasallik boʻlib, tugʻruq yoshidagi ayollar va yosh bolalar orasida keng tarqalgan. Sababi oʻsish va rivojlanish natijasida temirga boʻlgan ehtiyoj homilador ayol, bolalar va oʻsmirlarda yuqori boʻladi.

Kamqonlikning kelib chiqish sabablari

Kasallikning kelib chiqish sabablari bir nechta omillarga bogʻliq boʻlib, unga har xil tasodifiy holatlarda koʻp qon yoʻqotish, oshqozon-ichak yarasidan qon ketish, ayollarda tugʻruq oraligʻining qisqaligi, xayz tsiklining turli xil buzilishlari va qon kasalliklari kiradi.

Qonda temir tanqisligi

Temir qondagi gemoglobinning tarkibiy qismiga kiradi. Gemoglobin kislorodni oʻpkadan olib, tananing butun aʼzo, toʻqima va hujayralariga yetkazadi, qisqa qilib aytganda, gemoglobin yordamida organizm nafas oladi. Kislorod organizmning yoqilgʻi manbaidir. Gemoglobinning kamayishi bilan organizmning kislorod bilan taʼminlanishi kamayadi. Natijada hujayralarning faoliyati susayadi. Bundan esa organizmning barcha aʼzo va toʻqimalari aziyat chekadi, ularning faoliyatlari sustlashadi, jumladan organizmning immuniteti pasayib, turli xil kasalliklarga chalinuvchanligi oshadi. Odam oʻzini lanj, holsiz sezadi. Kattalarning aqliy va jismoniy mehnatga boʻlgan layoqati pasayadi.

Kamqonlikning belgilari

Kasallikning dastlabki davrida hech qanday belgilar boʻlmasligi mumkin. Keyinchalik tez charchash, quvvatsizlik, xansirash, bosh aylanishi kuzatiladi va kesak, boʻp, koʻmir, xom xamir, xom makaron, shama va shunga oʻxshash narsalarni isteʼmol qilish kabi gʻayritabiiy istaklarning paydo boʻlishi, kerosin, benzin, boʻyoq, atseton, tuproq va yangi poyabzal va shular kabi narsalarning hidlarini yoqtirish, tirnoqning moʻrt, sinadigan, gʻadir-budir boʻlib qolishi, quyuq luqmani yutishning qiyinlashishi (tamoqda tiqilishi) va har bir quyuq luqmani suv bilan yutish zarurati bilan namoyon boʻladi.

Bosh miya kislorodni koʻp isteʼmol qiladigan va kislorod yetishmovchilikka oʻta sezgir aʼzo hisoblanadi. Bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, xotiraning pasayishi, holsizlanishanemiyaning dastlabki belgilari boʻlib, bu holatlar bola va oʻsmirlarda oʻqish jarayonlariga salbiy taʼsir koʻrsatadi hamda aqliy faoliyatining susayishiga olib keladi.

Temir tanqisligining sabablari

Organizmda temir yetishmasligi quyidagi holatlarda kelib chiqishi mumkin:

- ovqat tarkibida temir moddasining kamligi va ovqatlanish chogʻida qora choy, sut, qahva ichish;

- ichaklarda temir soʻrilishining buzilishi va gijjalar bilan zararlanish;

- bavosil (gemorroy) va oshqozon- ichak yaralari bilan kasallanish;

- ketma-ket homilador boʻlish va tugʻruq oraligʻining 2-3-yildan kamligi.

Kamqonlikka kimlar moyil boʻladi?

- chala tugʻilgan bolalar;

- ona suti bilan kam oziqlangan bolalar;

- jadal oʻsish davridagi oʻsmirlar;

- homilador ayollar;

- qariyalar (yaxshi ovqatlanmaslik va surunkali kasalliklar hisobiga);

- vegeterianlar;

- temir moddasini kam isteʼmol qiluvchi odamlar;

- baʼzi bir dori vositalarini (boʻgʻim kasalligida ishlatiladigan vositalar hamda aspirin) isteʼmol qiluvchilar.

Temir tanqisligining oldini olish uchun:

- temirga boy, oziq-ovqatlar bilan ovqatlanish va ularni ovqat ratsionida toʻgʻri taqsimlashtirish;

- sunʼiy ovqatlanuvchi bolalarga temirga boy ozuqalarni berish;

- taomlarni yashil sabzavot va koʻkatlar bilan isteʼmol qilish;

- tarkibida kofeyn saqlagan moddalardan (choy, kofe, koka-kola) oʻzni tiyish (ovqat bilan isteʼmol qilganda temir soʻrilishini kamaytirgani uchun ularni ovqatdan kamida bir soat keyin ichish) lozim.

Qisqa qilib aytganda, kamqonlikning oldini olish qiyin emas. Oilada sogʻlom turmush tarzini qaror toptirsak, farzandlarimizga, oʻzimizga eʼtiborli boʻlsak, kamqonlik kasalligiga oʻrin qolmaydi.

Ulugʻbek YaVQAShEV,

ToshPTI Nukus filiali "Davolash ishi” fakulteti 6-kurs talabasi.

(Foto: http://uzssgzt.uz)