Vasiylik va homiylik: bolalar manfaatlari himoyada

Mamlakatimizda vasiylik va homiylik bilan bogʻliq huquqiy munosabatlar asosan Fuqarolik kodeksi, Oila kodeksi, Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan «Vasiylik va homiylik toʻgʻrisidagi Nizom» va boshqa meʼyoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Mazkur meʼyoriy-huquqiy hujjatlar tahlili vasiylik va homiylikka muhtoj barcha toifadagi, ayniqsa, sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar hamda sogʻligi tufayli vasiylik va homiylikka muhtoj shaxslarga nisbatan vasiylik va homiylikni amalga oshirish mexanizmlarini yanada takomillashtirish zarurligini koʻrsatdi.

Shularni hisobga olgan holda 2014-yil 3-yanvar kuni Oʻzbekiston Respublikasining «Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida»gi Qonuni eʼlon qilindi. Vasiylik va homiylik sohasidagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida ishlab chiqilgan ushbu Qonun 9 bob, 50 ta moddadan iborat boʻlib, u 2014 yil 3-iyuldan boshlab kuchga kiradi.

Qonunda taʼrif berilganidek, vasiylik — oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan, homiylik esa oʻn toʻrt yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan yetim bolalarni va ota-onasining qaramogʻidan mahrum boʻlgan bolalarni, shuningdek sud tomonidan muomala layoqati cheklangan fuqarolarni ularga taʼminot, tarbiya va taʼlim berish, ularning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida joylashtirishning huquqiy shaklidir.

Qonunning 1-bobida vasiylik va homiylik sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari, vasiylik va homiylikning asosiy printsiplari, vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj boʻlgan shaxslarni qabul qilgan oilani kuzatib borish tartibi belgilab qoʻyilgan.

2-bob vasiylik va homiylik sohasidagi faoliyatni amalga oshiruvchi davlat organlari hamda ularning vakolatlari, 3-bob esa vasiylik yoki homiylik belgilanishiga muhtoj boʻlgan shaxslar va ularning mol-mulki toʻgʻrisidagi axborot masalalariga bagʻishlangan.

Qonunga koʻra vasiylik va homiylik tuman, shahar hokimining qarori bilan belgilanadi. Vasiy yoki homiy tayinlashda uning axloqiy va boshqa shaxsiy fazilatlari, majburiyatlarni bajarish qobiliyati, vasiy, homiy va vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxs oʻrtasidagi munosabatlar, vasiy yoki homiy oilasining vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxsga munosabati, shuningdek vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxsning istagi inobatga olinishi lozim.

Vasiy yoki homiy boʻlish istagini bildirgan shaxs haqidagi vasiylik va homiylik organi tomonidan olingan maʼlumotlar maxfiy boʻlib, oshkor qilinmaydi, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Qonunga koʻra quyidagilar vasiy yoki homiy etib tayinlanishi mumkin emas:

- ota-onalik huquqidan mahrum etilgan yoki ota-onalik huquqlari cheklangan shaxslar;

- sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar;

- sobiq farzandlikka oluvchilar, agar farzandlikka olish ularning oʻz zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarini bajarishdan boʻyin tovlaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi, ota-onalik huquqlarini suiisteʼmol qilganligi, farzandlikka olinganlar bilan shafqatsiz munosabatda boʻlganligi, surunkali alkogolizm yoki giyohvandlikka mubtalo boʻlganligi oqibatida bekor qilingan boʻlsa;

- oʻz zimmasiga yuklatilgan majburiyatlarni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi yoxud oʻz huquqlarini suiisteʼmol qilganligi uchun vasiy yoki homiy majburiyatlarini bajarishdan chetlashtirilgan shaxslar;

- qasddan sodir etgan jinoyati uchun ilgari hukm qilingan shaxslar.

Shuningdek, qonunda dastlabki tarzda vasiy yoki homiy tayinlash, shaxsga bir nechta vasiy yoki homiy tayinlash, bir shaxsni bir nechta vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxsga vasiy yoki homiy etib tayinlash, voyaga yetmaganlarga nisbatan ular ota-onasining yoki voyaga yetmaganlarning oʻz arizasiga koʻra vasiy yoki homiy tayinlash, ota-onalik huquqidan mahrum qilinmagan ota-onasi boʻlgan voyaga yetmaganga vasiy yoki homiy tayinlash tartiblari ham belgilab qoʻyilgan.

Qonunning 5-bobi vasiylik va homiylikni tugatish, vasiyning va homiyning oʻz majburiyatlarini bajarishdan ozod qilinishi hamda chetlashtirilishi, 6-bobi vasiylar va homiylarning huquq va majburiyatlari, vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxslarning huquqlari, 7-bobi vasiylikdagi yoki homiylikdagi shaxslarning mulkiy huquqlarini himoya qilish hamda 8-bobi vasiylik va homiylik sohasidagi nazorat masalalariga bagʻishlangan.

Vasiylik va homiylik instituti takomillashishi manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj shaxslar qadr-qimmatining kafolatlanishiga, kishilar oʻrtasidagi mehr-oqibat, qadriyat va anʼanalarning, oila munosabatlarining mustahkamlanishiga, vasiylik va homiylik bilan bogʻliq munosabatlarning tizimlashtirilishi esa jamiyatda ijtimoiy birdamlik yanada kuchayishiga xizmat qiladi.

Samad DILMANOV,

tuman hokimligi huzuridagi voyaga yetmaganlar ishlari boʻyicha komissiya masʼul kotibi.

(Foto - http://www.uzssgzt.uz)