Sud qarorlarini nazorat tartibida qayta tekshirish shaxs huquqi va manfaatlarini ishonchli himoya qilishga xizmat qilmoqda

Muhtaram Yurtboshimiz Islom Karimov Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining 21-yilligiga bagʻishlangan tantanali marosimdagi «Amalga oshirayotgan islohotlarimizni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati qurish – yorugʻ kelajagimizning asosiy omilidir» nomli maʼruzasida «…sudlarning mustaqilligi va erkinligini mustahkamlash, qonun ustuvorligini, inson huquq va erkinliklarining ishonchli himoyasini taʼminlash boʻyicha izchil ishlar amalga oshirildi…, jinoyat ishini yuritishda sud nazoratini mustahkamlash, himoya va ayblov tortishuvini taʼminlash tizimi va mexanizmlarini takomillashtirishda «Xabeas korpus» instituti qoʻllanishini kengaytirish boʻyicha qonun hujjatlari amalga oshirildi…, sudgacha ish yuritish bosqichida tergov ustidan sud nazorati kuchaytirildi…» deb taʼkidlab oʻtgan edi.

Mamlakatimizda sud-huquq islohotlari natijalarining biri sifatida sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini taʼminlash maqsadida kassatsiya instantsiyasida koʻrib chiqish tartibi isloh qilindi va apellyatsiya tartibi joriy qilindi. Fuqarolar qonuniy kuchga kirib ketgan sud qaroridan norozi boʻlgan taqdirda, oʻz huquqlarini nazorat tartibida yuqori instantsiya sudlarining muhokamasida himoya qilish imkoniyatiga ega boʻldi.

Sudning qarorlari ustidan nazorat tartibida shikoyat berish (protest bildirish) va ularning qonuniy, asosli va adolatli ekanligi yuzasidan sud qarorlarini tekshirish Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 57-bobida (510-527-moddalar) belgilab qoʻyilgan.

Shu bilan birga, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini nazorat tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida»gi 2008-yil 15-maydagi 12-sonli qarorida ushbu masalalar boʻyicha koʻrsatmalar berilgan.

Yuqoridagi qonun talablarini bajarishda, yaʼni nazorat instantsiyasiga kelib tushayotgan shikoyat va arizalarni qayd etish, roʻyxatga olish va ularni rasmiylashtirishni toʻgʻri amalga oshirishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Rayosatining 2013-yil 24-iyundagi RS-26-13-sonli qarori bilan tasdiqlangan Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha Oliy sudi, jinoyat ishlari boʻyicha viloyat va Toshkent shahar sudlarida ish yuritish tartibi toʻgʻrisidagi yoʻriqnomaning tegishli koʻrsatmalari muhim ahamiyatga ega boʻldi.

Nazorat institutining ahamiyati shundan iboratki, bunda birinchi, apellyatsiya va kassatsiya instantsiyasi sudlari tomonidan chiqarilgan sud qarorlarini qayta tekshirish imkoniyati mavjud boʻlib, ushbu bosqich orqali sud qarorlarining qanchalik qonuniy, asosli va adolatli ekanligi tekshiriladi va fuqarolarning buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarining himoya qilinishiga erishiladi.

Nazorat tartibida ish yuritish faqat apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha qoʻzgʻatiladi.

JPKning 510-moddasiga muvofiq, nazorat tartibida ish yuritish nazorat protesti bildirish toʻgʻrisidagi iltimosnomaga muvofiq qoʻzgʻatiladi. Bunday iltimosnoma bilan mahkum yoki oqlangan shaxs, uning himoyachisi yoki qonuniy vakili, jabrlanuvchi yoki uning vakili, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar yoki ularning vakillari murojaat qilishga haqli.

JPKning 514-moddasiga muvofiq, nazorat protesti bildirish haqidagi iltimosnoma bir oygacha boʻlgan muddatda, ish talab qilib olinadigan va tekshiriladigan hollarda esa ikki oygacha boʻlgan muddatda koʻrib chiqilishi lozim.

Chiqarilgan hukmlar va ajrimlar (qarorlar) bilan birga ishlarni nazorat tartibida koʻrib chiqishga qonunda protest bildirish huquqi berilgan sud raisi, prokuror yoki ularning oʻrinbosarlari protest bildirgandagina yoʻl qoʻyiladi.

Qonunda iltimosnoma (protest) berish uchun biron-bir muddat belgilanmagan. Shu bilan birga, JPKning 513-moddasi mazmuniga koʻra, hukm (ajrim) qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab bir yil oʻtgandan soʻng berilgan iltimosnoma (protest), basharti unda ogʻirroq jinoyatga doir qonun moddalarini qoʻllash zarurligi, jazoni kuchaytirish yoki mahkumning ahvolini ogʻirlashtiradigan boshqa oʻzgarishlar (mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topish, jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq turini belgilash, shartli hukmni bekor qilish, undiruv miqdorini koʻpaytirish, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasini mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga oʻzgartirishga olib kelsa va h.k.), shuningdek, oqlov hukmini yoxud ishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimini bekor qilish nazarda tutilgan boʻlsa, sud tomonidan qanoatlantirilishi mumkin emas.

Iltimosnomani koʻrib chiqishda sudlar shundan kelib chiqishlari lozimki, iltimosnomada bayon etilgan vajlar sud hukmi, ajrimi yoki qarorining qonuniyligi va asosliligi yuzasidan shubha uygʻotgan yoki bunday shubha bevosita sud qarorlari mazmunidan kelib chiqqan har bir holda ish chaqirtirilishi shart.

Qonunga, yuqoridagi Plenum qarori va Yoʻriqnomaga koʻra, protest bildirish uchun asoslar boʻlmaganda nazorat instantsiyasida jinoyat ishini oʻrgangan sudya iltimosnoma vajlarini rad etuvchi hamda hukm yoki boshqa sud qarori qonuniyligi va asosliligini tasdiqlovchi aniq dalillar va asoslar bayon etilgan holda xulosa tuzadi. Sud iltimosnomani qanoatlantirish rad etilganligi va protest bildirish uchun asoslar yoʻqligi toʻgʻrisida ariza muallifiga xat orqali xabar yuborishi lozim boʻlib, unda iltimosnomaning sud qarori toʻgʻriligini shubha ostiga oluvchi barcha vajlariga asoslantirilgan javoblar berilishi lozim.

Nazorat tartibida ish yuritishning apellyatsiya tartibidan farqli xususiyati shundan iboratki, nazorat instantsiyasi sudi faqat qisman sud tergovi oʻtkazishi, shu jumladan, birinchi instantsiya sudi tomonidan tekshirilmagan dalillarni tekshirib chiqishga va ularga sud majlisida aniqlangan yangi holatlar natijasiga koʻra huquqiy baho berish mumkin. Birinchi, apellyatsiya (kassatsiya) instantsiyalari sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari qanchalik toʻgʻri aniqlanganligini, moddiy va protsessual qonun normalari qanchalik toʻgʻri qoʻllanilganligini tekshiradi.

Bu borada Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha Oliy sudi raisi tomonidan 2013-yil davomida Oliy sud rayosatiga 7 ta shaxsga nisbatan 4 ta jinoyat ishi boʻyicha nazorat tartibida protest keltirilgan. Shundan 2 ta shaxsga nisbatan 2 ta jinoyat ishi boʻyicha sud qarorlari bekor qilingan, 4 ta shaxsga nisbatan 2 ta jinoyat ishi boʻyicha sud qarorlariga oʻzgartirishlar kiritilgan, 1 ta shaxsga nisbatan sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Bu kabi holatlar nazorat instantsiyasi tomonidan fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarining amalda samarali himoya qilinayotganligidan dalolat bermoqda.

P.Xojabekov,

Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha Oliy sudi raisi.

(Foto - http://kamolot.uz)