VOYaGA YeTMAGANLAR HUQUQBUZARLIGINING OLDINI OLISh – MUHIM VAZIFA

Har bir davlatning, jamiyatning, xalqning azaliy orzu-intilishlarini roʻyobga chiqaradigan buyuk kuch – bu kelajak avlod vakillari, yoshlardir. Shu sababdan, respublikamizda yoshlarga oid siyosat davlat faoliyatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri boʻlib, uning asosiy maqsadi – yoshlarning ijtimoiy shakllanishi va kamol topishi, ijodiy iqtidori jamiyat manfaatlari yoʻlida toʻla-toʻkis roʻyobga chiqishi uchun ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy jihatdan shart-sharoit yaratishdan iborat.

Voyaga yetmagan (lot. - impubes, pupillus; ing. - minor) Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida 18 yoshga toʻlmagan shaxs. Ushbu tushuncha huquqning turli sohalarida 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan shaxslarga nisbatan qoʻllaniladi. Voyaga yetmagan shaxslarni huquqlarini alohida himoya qilishni normativlashtirish xalqaro miqyosda bir necha bosqichlarda amalga oshirilgan. Dastlab bunday qadam 26-sentyabr 1924-yilda qabul qilingan «bola huquqlari» Jeneva Konventsiyasi orqali tashlandi. Unda bolalarning moddiy va maʼnaviy huquqlari himoya qilingan boʻlsa-da, lekin unda «bola» tushunchasiga taʼrif berilmaydi. 1959-yil 20-noyabrdagi «Bola huquqlari» deklaratsiyasida ham bola tushunchasi berilmagan. 1989-yil 20-noyabrdagi BMTning «Bola huquqlari» Konventsiyasida «bola» tushunchasiga taʼrif beriladi. Konventsiyaning 1-moddasida Ushbu Konventsiyaning maqsadlari uchun 18 yoshga toʻlmagan har bir inson zoti, agar bolaga nisbatan qoʻllaniladigan qonun boʻyicha u ertaroq balogʻatga yetmagan boʻlsa, bola hisoblanadi, deb taʼrif berilgan.

Voyaga yetmaganlar haqida alohida gʻamxoʻrlik qilish zaruriyati ularning himoyasizligi, ojizligi, yetarli hayot tajribasi yoʻqligi, taʼsirchanligi va birovga taqlid qilishga moyilligi bilan belgilanadi.

Dunyoning demokratik va iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlatlarida ham voyaga yetmaganlar orasida jinoyatchilikning oʻsishi, ehtiyojmand oilalarning mavjudligi, yetarlicha tibbiy xizmat koʻrsatilmasligi, qarovsiz bolalarning koʻpayishi kabi salbiy holatlarni kuzatish mumkin. Voyaga yetmaganlar alohida diqqat-eʼtiborni talab etadi. Odatda voyaga yetmagan shaxs hayotiy tajribaga ega boʻlmaganligi, ongi, erki va irodasi toʻliq shakllanmaganligi sababli ishonuvchan, boshqalar taʼsiriga beriluvchan boʻladi. Ular koʻpincha oʻz xatti-harakatlari oqibatlarini tushunmaydilar va uni yetarli darajada idora qila olmaydilar. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar boʻyicha jazo tayinlashda nihoyatda ehtiyot boʻlish lozim.

Jinoiy jazolarni liberallashtirish munosabati bilan kiritilgan normalarda ham voyaga yetmaganlar tomonidan ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki ehtiyotsizlik oqibatida jinoyat sodir etilsa, ularga nisbatan ozodlikdan mahrum etish jazosi qoʻllanmaslik belgilab qoʻyildi. Voyaga yetmaganlarga nisbatan qoʻllanadigan jazo oʻz mazmuni jihatidan axloq, odob normalarini shakllantirishga xizmat qiladigan majburlov chorasi boʻlishi kerak. Shunday qilib, huquqbuzarlik sodir etgan yoshlarni qayta tarbiyalashni taʼminlashning muhim bir huquqiy kafolati yaratildi.

Voyaga yetmaganlar jinoyatchiligining oldini olishni jinoyat huquqiy choralar vositasida taʼsir koʻrsatish bilan qoʻshib olib borish oʻsib kelayotgan avlodni maʼnaviy sogʻligʻini muhofaza qilishning sharti hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlar masalasiga alohida urgʻu berilgan. Ular oila bagʻrida, yaqinlarining gʻamxoʻrligida, baxt va mehr-muhabbat ogʻushida oʻsishi zarurligini, mustaqil hayotga toʻla tayyorlanishini, tinchlik, erkinlik va tenglikni qadrlash lozimligini, xalqimizning anʼana va qadriyatlari ila shakllangan gʻoyalar asosida ularni jinoiy javobgarlikdan va jazodan ozod qilishni koʻzlagan holda mustaqillikdan keyin qabul qilingan qator qonun hujjatlarida oʻz aksini topgan.

Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi JKning (16-modda) umumiy qoidalariga binoan kelib chiqadi, ammo voyaga yetmagan shaxsning oʻziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi. JKning 85-moddasiga koʻra, voyaga yetmay turib, ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan, ehtiyotsizlikdan va uncha ogʻir boʻlmagan jinoyat sodir etgan shaxslarga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo tayinlanmasligi belgilangan.

Voyaga yetmaganlar oʻrtasida jinoyatchilikka qarshi kurash tajribasi shuni koʻrsatmoqdaki, nafaqat nosoz oilalarda, balki ayrim tashqi tomondan nihoyatda sogʻlom hisoblangan oilalarning bolalari ham baʼzan yomon tarbiyalanmoqda va oqibatda bunday oʻsmirlar jinoyat yoʻliga oʻtib qolmoqdalar.

Bir qancha jinoyatlarni voyaga yetmaganlar guruh tarkibida, ayrim hollarda esa yoshi katta shaxslar boshchiligida birgalikda sodir etishadi. Mazkur qilmishlarning ijtimoiy xavfliligining yuqoriligini inobatga olganda, qonun chiqaruvchi JKning 127-moddasida «Voyaga yetmaganlarni gʻayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilish» uchun jinoiy javobgarlikni nazarda tutgan. Agarda jinoiy javobgarlik yoshiga yetgan voyaga yetmagan shaxs katta yoshdagi shaxsning taklifiga koʻra jinoyatni sodir etgan holda yoshi katta shaxs sodir etilgan jinoyatda ishtirokchi (dalolatchi) sifatida javobgarlikka tortilishi bilan birga JKning 127-moddasi boʻyicha ham javobgar boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi JKning 17-moddasiga asosan, jinoyat sodir etgunga qadar 16 yoshga toʻlgan, aqli raso jismoniy shaxslar javobgarlikka tortiladilar. Jinoyat sodir etgunga qadar 13 yoshga toʻlgan shaxslar javobgarlikni ogʻirlashtiradigan holatlarda qasddan odam oʻldirganlik uchun javobgarlikka tortiladilar. Yuqorida taʼkidlaganimizdek, oʻn sakkiz yoshga toʻlgunga qadar jinoyat sodir etgan shaxslar umumiy qoidalarga muvofiq va Oʻzbekiston Respublikasi JKning umumiy qismi oltinchi boʻlimida nazarda tutilgan xususiyatlar hisobga olingan holda javobgarlikka tortiladilar. Voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan jazo va uni tayinlash, javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish xususiyatlardan tashqari voyaga yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari amaldagi Oʻzbekiston Respublikasi JKning boshqa jinoiy-huquqiy moddalarida ham belgilab qoʻyilgan.

Voyaga yetgunga qadar har bolaga berilgan tarbiya uning butun umri davomidagi hayotini belgilaydi. Shu bois Oʻzbekiston Respublikasi JKning 7-moddasida koʻrsatilgan insonparvarlik printsiplariga mos ravishda, oʻsmirlarga beriladigan jazoning birinchi maqsadi ularni qayta tarbiyalash ekanligini unutmasligimiz kerak. Zero, yoshlar vatan, millat va jamiyat kelajagidir.

S. Davletmurodov, Jinoyat ishlari boʻyicha  Amudaryo tuman sudi raisi.

A.Ametov, Jinoyat ishlari boʻyicha Kegeyli tuman sudi raisi.

(Foto: OʻzA)