AJINIYoZ – QORAQALPOQ XALQINING BUYuK OQINI

Qoraqalpoq xalqining buyuk oqini Ajiniyoz Qösiboy öğli 1824-yilda  Orol dengizining janubidagi “Qamiş bögat” ovulida tuğilgan. Ota-bobolari öz davrining botiri, mardi deb eʼtirof qilingan insonlar edi. Ajiniyozning qalbida badiiylikning kurtak yozib, gul-ğunçaga aylanişida sözga çeçan, dilobar onasi Nazira onaning taʼsiri katta bölgan.

Ajiniyoz madrasalarda taʼlim oliş bilan bir qatorda mustaqil ravişda turli kitoblarni qiziqib öqib, bilimini tinmay oşirib borgan. Husnixati juda çiroyli bölgan. Bilimga taşna qoraqalpoq elida savodli husnixat egalari juda qadrlangan. Madrasa va kutubxonalardagi noyob kitoblarni köçirib, xattotlik bilan ham şuğullangan. Alişer Navoiyning ayrim asarlarini köçirib, husnixatda yozganligi haqidagi maʼlumotlar tildan-tilga köçib, hozirgi kungaça yetib kelgan.

Ajiniyoz Xivadagi Şerğozixon va Qutlimurod inoq madrasalarida öqişni davom ettirgan. Qutlimurod inoq madrasasining kiraverişida “Bu madrasada 1840-1844-yillarda qoraqalpoq adabiyotining klassigi Ajiniyoz Qösiboy öğli öqigan” degan lavha bitilgan. Madrasalarda faqat diniy bilimlar emas, dunyoviy ilmlar, şuningdek, Şarqning buyuk şoirlarining şeʼrlarda ifodalangan falsafiy qaraşlari ham örganilgan. Maxtumqulining köpgina  asarlarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. Xorazm – Xiva adabiy muhitining,  Maxtumquli merosining ijobiy taʼsiri “Ziyvar” adabiy taxallusi bilan asarlar yaratgan Ajiniyoz ijodining xalqçilligida, hatto tilida ham yaqqol sezilib turadi.

Öşa davrlardagi qoraqalpoq xalqining oğir taşvişlarga töla hayoti haqiqiy şoirning qalbida aks-sado bermay qolmas edi. Ajiniyoz ijodida muhabbat lirikasi bilan birga xalq hayotiga açiniş, amaldorlarni adl-u insofga çorlaş, köpgina uruğ-elatlarga ega bölgan qoraqalpoq xalqini hamjihatlikka – oğzibirçilikka çaqiriş yaqqol aks etgan. Qozoq, qoraqalpoq xalqida oqin – şoir bölgan odam, albatta, dömbira çalib bilişi, öz sözini qöşiq qilib aytişi  şart bölgan. Töyu-bayramlarda “Aytişuv” (“Aytis”)lar xalqning katta eʼtiborida bölgan. Ajiniyoz bu borada ham kuçli iqtidor egasi edi. 40 yoşida qozoqning maşhur “aytişuvçi” qizi Mengeşxonni yenggan.

Ajiniyoz özi yaşab ijod etgan davrda qoraqalpoq xalqining haqiqiy maʼrifatparvari bölgan buyuk şaxs edi. U qozoq, tatar, boşqird, turkman elatlari aro sargardon kezib, öz qavmiga kelgaç, kambağallarning bolalarini öqitiş uçun maktablar oçadi va özi muallimlik qilib, xalq farzandlariga xat-savod örgatadi.

Qoraqalpoq klassiklarining ijodini keng kölamda örganiş, tarğib qilişga mustaqillik şarofati bilan katta eʼtibor qaratildi. Ajiniyozning yangi topilgan asarlarini naşr etiş, köpgina tillarga tarjima qiliş işlari amalga oşirilmoqda.

Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “2024-yilda Qoraqalpoq xalqining buyuk mumtoz şoiri Ajiniyoz Qösiboy öğli tavalludining 200 yilligini munosib nişonlaş töğrisida”gi Qarori asosida rejalaştirilayotgan çora-tadbirlar bu borada munosib qadamdir.

Qoraqalpoq xalqining uluğ şoiri, Özbekiston Qahramoni Ibroyim Yusupovning

“Yulduzlarni yerga ungiltmoq* bölsang,

Yomon şoirlarni tungiltmoq** bölsang,

Agar men ölganda tiriltmoq bölsang,

Ayt sen Ajiniyozning qöşiqlarinnan! –”

(*Ungiltmoq – möralatmoq, tikilib qaratmoq; **tungiltmoq – yuz ögirtirmoq) – deganiday, Ajiniyozning katta maʼnaviy qudratga töla ijodini qadrlaş, asraş, avlodlarga yetkaziş biz uçun ham qarz ham farz, hisoblanadi. Uşbu munosabat bilan atoqli folklorşunos Seydin Amirlanning şaxsiy kutubxonasidan olingan “Ajiniyoz ijodi” kitobining elektron variantida keltirilgan maʼlumot va ayrim şeʼrlaridan tarjimalarni Siz aziz muştariylarimizga ilindik. Bolaligimizda radio orqali quloqlarimizga, qalbimizga singib ketgan dilga payvand bu qöşiqlar  Qoraqalpoqning buyuk çeçan farzandining ijod ummonidan bir qatradir, xolos.

 Naşrga tayyorlovçi va tarjimon

Tursunboy Abdullayev.