2023-yil tarixdagi eng issiq yil böldi: Sabablar, Oqibatlar, çoralar

Yaşaş uçun kuraşaverib holdan toygan tovuğim köz öngimda jon berdi. Bundan salgina oldin uni issiqqina uyga kirgizib, umid bilan suv tutsam ham, qaynonam esa don tutsa ham foydasi bölmadi. Qahraton sovuq, tovuqxona devori tirqişlaridan kirgan qişning izğirin şamollari axiri uni ham katakdoşlari yoniga olib ketdi... Ha, jonivor bundan sal oldingi sovuq payti, biroq haroratga “anomal” deya taʼrif berilmagan kunlarda sovuq urib ölib ketgan tovuqlarimizning eng sönggisi edi boyaqiş. Uning muzlagan oyoqlariga, tanasiga qarab turib, yurak-bağrim sel böldi...

Qaqragan hudud uzra olingan dron tasvirlarida bundan bir neça oylar oldin suvsizlik va oçlikdan ölib ketgan, tasvirda faqat qovurğasigina aks etgan hayvon körinişi: Ruhsizgina kelib TVni yoqsam, mana şu lavhani, yaʼni yilning keskin issiq kelganini jurnalist şunday bir kuyunçaklik bilan şarhlab bermoqdaki, beixtiyor öşa anomal issiq tufayli nobud bölgan qaqragan çöldagi hayvonning yonida turib, vaziyatni real kuzatayotganday böladi tomoşabin.

Afsus, yuqorida men tasvirlagan har ikki köriniş ham heç qanday badiiy töqima emas, balki jonli haqiqat!  “Iqlim özgarişi: anomal sovuq yoki anomal issiq” sönggi yillarda havo haroratiga nisbatan işlatiladigan bu atamalarni oldin eşitmaganingiz aniq. Çunki oldinlardagi harorat sönggi yillardagi harorat bilan sezilarli darajada farqlanadi. Bu esa mening gapim emas, iqlimşunos olimlarning gapi. Ana şu olimlar yana bir faktni qayd etişdi, yaʼni 2023-yil tarixdagi eng issiq yil böldi. Va 2024-yil ham şunday bölişi kutilmoqda. Mana öşa taxminlar, mana öşa raqamlar:  

2023-yil yozi sayyorada “katta farq bilan” kuzatuvlar tarixidagi eng issiq yoz böldi. Bu Yevropa Ittifoqining iqlim özgarişi böyiça Copernicus xizmati hisobotida keltirilgan. Maʼlumotlarga köra, bu davrda dunyodagi örtaça havo harorati Tselsiy böyiça 16,77 darajani taşkil etdi, bu odatdagidan 0,66 darajaga yuqori. Şuningdek, 2023-yil avgust oyi ham rekord darajadagi eng issiq oy deb topildi. Örtaça global havo harorati Tselsiy böyiça 16,82 darajani taşkil etdi va 2016-yilda qayd etilgan avvalgi rekorddan 0,31 darajaga oşdi.

Nima uçun harorat rekordlarni yangilamoqda?

Mutaxassislarning işonçi komilki, jazirama tölqiniga inson omili bölgan iqlim özgarişi sabab bölmoqda. “Rekord haroratlar global haroratning keskin ösişi tendentsiyasining bir qismidir. Harorat kötarilişining asosiy sababi antropogen çiqindilar”, — deydi olim Karlo Buontempo. Avvalroq, World Weather Attribution (WWA) olimlar jamoasi ham iyul oyida Şimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoni qamrab olgan haddan taşqari jaziramada antropogen iqlim özgarişi asosiy rol öynagan degan xulosaga kelgandi. “Agar insonning iqlimga taʼsiri bölmaganida, dunyoda haroratning bunday kötarilişi uçun şaroit juda kiçik bölar edi”, — deyiladi tadqiqotda. WWA tahliliga köra, issiqxona gazlari çiqindilari Yevropada havo haroratining 2,5 darajaga, Şimoliy Amerikada 2 darajaga, Xitoyda esa 1 darajaga oşişiga olib keldi. Issiqlikning oşişiga sabab bölgan yana bir omil — Tinç okeanining şarqiy qismida haroratning ğayritabiiy ösişi bilan tavsiflangan El-Nino tabiat hodisasining boşlanişi. Antropogen va tabiiy omillarning 98 foizlik ehtimollik bilan bir-biriga qöşilişi keyingi beş yil tarixidagi eng issiq yil bölişiga olib keladi.

“Global isiş tugadi, global qaynaş davri keldi” – BMT rahbari«Iqlim özgarişini hamma körib turibdi. Bu dahşatli. Va bu faqat boşlanişi. Global isiş davri tugadi, global qaynaş davri keldi — havodan nafas olişning iloji yöq, issiqlikka çidab bölmayapti», dedi Antoniu Guterriş.

Garçi misli körilmagan yuqori havo harorati barça hududlarni qamrab olmagan bölsa-da, bunday isiş sayyora uçun yaxşi emas. BMT turli davlatlar global qaynaş tufayli juda jiddiy muammolarga duç kelişidan ogohlantirmoqda. Nafaqat qurğoqçilikdan kelib çiqqan yonğinlar, balki suv toşqinlari ham köpayadi va ular avvalgidan ham kuçliroq böladi. Yoz oylarida dengiz sathi harorati rekord darajada yuqori bölib qoldi va avgust oyida Antarktidadagi dengiz muzlari harorati örtaça körsatkiçdan 12 foizga past böldi.

Bugungi kunda bu 1970-yillarda sunʼiy yöldoş kuzatuvlari boşlanganidan beri yoz oxiridagi eng katta oğiş bölgani aytiladi.

Sabab maʼlum, oqibat maʼlum, yeçim qanday böladi?!

Dubayda (BAA) BMT xalqaro iqlim sammiti — COP28 oçildi. 2023-yilda unda 190 dan ortiq davlatdan 70 mingdan ortiq kişi iştirok etdi. Konferentsiyaning asosiy maqsadi insoniyatning Parij kelişuvi maqsadlariga erişiş yölidagi progressini tahlil qilişdan iborat.

Iqlim sammitining ilk kunini COP28 Prezidenti Sulton Al-Jobir köpçilikka maʼqul keladigan taklif bilan boşladi. U iştirokçilardan iqlim özgarişi sabab aziyat çekayotgan mamlakatlar uçun 420 mln. dollar ajratişni söradi. «Bu miqdor iqlim sammiti uçun misli körilmagan qadam va juda yaxşi boşlaniş böldi», — dedi u.

Buyuk Britaniya boş vaziri Rişi Sunak sammitdagi nutqida iqlim özgarişi böyiça yeçimlar taklif qilinayotganda, odamlarning iqtisodiy ahvoliga taʼsir qilmaydigan bölişi kerakligini söradi.  «Iqlim özgarişi böyiça harakatsizlik xarajatlari toqat qilib bölmaydigan miqdorga yetgan. Şuning uçun biz isteʼmolçi xarajatlarini oşirmasdan pragmatik tarzda harakat qilamiz», — dedi u.

Sammitda 100ga yaqin davlat 2030-yilga borib qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanişni uç baravar oşirişga vaʼda berdi. Tahlilçilar fikriça, bu 2050-yilgaça qazib olinadigan yoqilğidan butunlay voz keçişga yordam berişi mumkin. Şu bilan birga 50ta neft va gaz kompaniyasi 2050-yilgaça sayyorani isituvçi gazlar çiqarişni töxtatişga vaʼda berdi. Lotin Amerikasi va Karib havzasi Taraqqiyot banki (TsAF) esa Lotin Amerikasiga iqlim özgarişiga qarşi kuraşiş uçun 2030-yilgaça jami 15 mlrd. dollarlik, har yili 2 mlrd. dollardan ortiq sarmoya kiritişini eʼlon qildi. Pullar infratuzilmani yaxşilaş, suv taʼminoti, eroziyaga qarşi kuraş va qirğoqlarni himoya qiliş kabi boşqa loyihalarga sarflanadi.

Internet materiallari asosida Aziza Madrahimova tayyorladi.