UNUTILGAN ODAM

Ismoil binoyiday ishlab, oilasini yaxshigina taʼminlab yurganidan oʻzicha xursand, hayotidan mamnun edi. Umr yoʻldoshi Ziyodaxon oʻqituvchi, hatto taniqli repetitor, oʻzi esa tumandagi nufuzli bir korxonada iqtisodchi edi. Biri-biridan shirin Malika, Madina, Malohat, Umida ismli qizaloqlari uning oilasiga koʻrk, quvonch bagʻishlab ulgʻayishardi...

Hamma dilxiraliklar Ismoilning xizmat safariga chiqqanidan soʻng boshlandi. Iqtisodchilarning uch kunlik  hududiy oʻquv-seminariga borib-keldi-yu, Ismoil oʻzgardi-qoldi. Avvaliga Ziyoda erini uzoq safarda charchaganga yoʻydi. Lekin bu “charchoq”ning adogʻi boʻlmagach, sogʻligida biron kamchilik bormikan, degan oʻyda:

– Shifokorga koʻrinasizmi? – dedi bir kuni.

Ismoil indamadi-yu, oradan hech qancha vaqt oʻtmay, yana xizmat safariga otlandi.

– Buxoroga, malaka oshirishga joʻnatishyapti ishxonadan, – dedi xotinidan koʻzlarini olib qochib.

– Qancha vaqtga? – koʻnglida kiri yoʻq Ziyoda toʻgʻrilikcha soʻradi.

– Borganimizda maʼlum boʻladi...

Ziyoda hayronligini sezdirmadi, rostdan ham shundaydir, degan xayolda erini Buxoro safariga kuzatib qoʻydi.

Ismoilning “xizmat safar”lari, “malaka oshirish” uchun Buxoroga qatnashi koʻpaygandan-koʻpaydi. Uning tizginsiz bahonalaridan bezor boʻlgan Ziyoda oxiri eʼtibor bermaydigan boʻldi. Lekin bir galgi  “xizmat safari” uch oydan oshib ketgach, andishani qoʻyib, Ismoil ishlaydigan korxonaga bordi.

– Ismoil Tangriyev ishdan boʻshash haqida ariza joʻnatibdi, biz uni arizasiga koʻra, uch oy avval vazifasidan ozod qilganmiz. Singlim, xabaringiz yoʻqmidi?

Korxona rahbarining bu gapidan soʻng Ziyoda toshday qotdi. Ham hayrat, ham nafratmi, ichida nimadir gʻalayon qildi, xoʻrligi keldi. U beshinchi farzandiga homilador edi. Yuragi ostidagi mitti jon azobli tipirchilaganday boʻldi. Tomogʻini gʻippa boʻgʻib olgan qandaydir kuch uni sira qoʻyib yuboray demas, tobora holdan toydirib borardi. Bir amallab oʻrnidan turdi, ogʻir qadamlar bilan tashqariga yoʻnalarkan, korxona rahbarining:

– Singlim, eringizning soʻnggi maoshini hisob-kitob qilib olib ketasizmi, yo..? – degan ovozini arang eshitdi. “Kerak emas!” qabilida qoʻlini silkitdi-yu, eshikdan chiqiboq ichidagi gʻalayon koʻz yosh boʻlib yuzini yuvdi...

Ismoil shu ketishida qishloqqa qaytib kelmadi. Hov birda, uch kunlik oʻquv-seminarida oʻzlariga mashgʻulot oʻtkazgan Arofatxon ismli aspirant qiz shaytonmidi yo uning ichiga shaytoniy havas  kirdimi, harqalay fikr-u zikri Arofatxonda boʻlib qoldi. Avval bir-biri bilan qoʻngʻiroqlashib turgan oshiq-maʼshuqlar uchun oradagi olis masofa ham pisand boʻlmay qoldi. Pinhona soʻzlashuvlar uchrashuvlarga ulanib, oxiri ikkovi ham shayton amriga boʻysundilar. Ismoil gulday oilasi, farzandlaridan, Arofat esa oʻzini namoyon etayotgan ilm-u ziyodan mahrum boʻlishdi.

Ziyoda esa... U beshinchi farzandini dunyoga keltirdi. Taqdir sinovlariga yosh umrini qalqon qilib, toʻrt qizi va oʻgʻli Mahkamjonni ulgʻaytirdi, yaxshi tarbiya berdi. Qizlari biri-biridan bilimdon, aqlli. Katta qizi Malikaxon bu yil Pedagogika institutini tugatadi. Madinaxon Jahon tillari universitetida, 3-bosqichda, Malohatxon esa Madaniyat institutida kutubxona ishlarini yuritish yoʻnalishida tahsil olmoqda. Uchala qizi ham  davlat grantlari asosida oʻqiyotganidan Ziyodaga umuman ogʻirligi tushmaydi. Umidaxon esa musiqa yoʻnalishini tanlagan. Mahkamjon hali kichkina. Lekin zehni oʻtkir shaxmatchi, matematika fani jon-u dili.

Yaqinda qishloqqa bir gap oraladi: “emishki, Ismoil hozir Rossiyaning Ivanovo shahrida yasharkan. Bir qizi bor ekan. Firma doʻkonlari bor, iqtisodiyot yoʻnalishi boʻyicha kasbga tayyorlash markaziga rahbarlik qilarkan...”

– Mening oʻgʻlim ish topolmay yurgan ekan, Ismoil ish beribdi. Oyligi ham yaxshi, har oyda oz-moz pul joʻnatib turibdi, – dedi bir kuni qoʻshnisi Rahima opa. – Seni soʻrabdi, qizlaringni, oʻgʻlingni... Pul-mul kerak boʻlsa, aytsin, debdi.

Ziyoda Rahima opaning gaplarini eshitarkan, oʻzini haqoratlanganday his etdi. Vujudini lovullatib yondirgan oʻt ichida turganday qizib ketdi:

– Qanaqa pul? Menga uning sariq chaqasiyam kerak emas! Nimalar deb oʻtiribsiz?!

Qoʻshnisi Ziyodaning bunday qizishganini hech qachon koʻrmagandi.

– Bunday deguncha el-yurtdan, bolalaridan kechirim soʻrasin, kechirisharmikan?!

– Qizim, endi kim biladi, shayton...

– Shayton! Shayton odamning ichida boʻladi, birov yoʻliga chiqarib qoʻymaydi. Oilamning, roʻzgʻorimning katta ustunini qulatgan eng katta shayton ham Ismoilning oʻzi. Men bolalarimga shaytonning pulini hech qachon ravo koʻrmayman!

Oradan yarim yilcha vaqt oʻtib, Ismoil qishloqqa keldi. Qizi va Arofatxon bilan ota-onasinikida zoʻrgʻa ikki kun turishdi. Mahalla-koʻy, oshna, yor-doʻstlariga aralashishga yuzi chidamadi. Qizlari esa uni koʻrishni ham xohlashmadi. Keksayib qolgan otasi Xudoybergan ota Ziyodanikiga kelib:

– Hech boʻlmasa yolgʻiz oʻgʻlini bir koʻrsa edi, – dedi kelini oldida boshini egib.

Ziyoda ixtiyor farzandlarida ekanligini aytdi.

– Bizga unday dada kerak emas, – deyishdi qizlari.

– Oʻrtoqlarimning dadasi velosiped olib berishganida dadamni juda koʻrgim kelgandi, endi velosipedim bor, men u dadani tanimayman.., – dedi Mahkamjon mahzungina.

9-yilda qishloqqa kelgan Ismoil yana Rossiyaga qaytib ketdi. Uning kelishi ham, ketishi ham na oilasiga, na farzandlariga va... mahallasi – vataniga zarracha taʼsir qilmadi. U goʻyo unutilgan odam edi.

Robiya YOʻLDOShEVA,

jurnalist.