SUD HOKIMIYaTI NUFUZINI OShIRISh – INSON HUQUQ VA ERKINLIKLARINI SAMARALI HIMOYa QILIShNING MUHIM KAFOLATI

Mamlakatimiz sud-huquq tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi - inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilish, sudlarning chinakamiga mustaqilligini taʼminlash, demokratik, insonparvar huquqiy davlat va kuchli fuqarolik jamiyatini barpo etishdagi rolini kuchaytirishdan iboratdir. Shu nuqtai nazardan mamlakatimizda sud hokimiyatini bosqichma-bosqich mustahkamlab borish, sudning mustaqilligini taʼminlash, uni inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishga xizmat qiladigan tom maʼnodagi mustaqil davlat institutiga aylantirishga qaratilgan keng koʻlamli tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Amaldagi qonunchiligimizda odil sudlov sohasidagi huquqbuzarliklar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Mazkur sohadagi huquqbuzarliklarning oldini olish funktsiyasini amalga oshirishda maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonunchilik muhim ahamiyat kasb etadi. Huquqbuzarlik sodir etgan shaxslarga aniq belgilangan maʼmuriy cheklovlarni qoʻllash orqali qatʼiy tartib-taomillarni joriy etish asnosida odil sudlovning amalga oshirilishiga erishiladi.

Odil sudlovning mohiyatini amaldagi qonunchilik asosida izohlaydigan boʻlsak, Jinoyat protsessual kodeksining 455-moddasida hukmning qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi shartligi koʻrsatilgan. Shu bilan birga amaldagi Jinoyat kodeksida belgilangan «odillik», «ayb uchun javobgarlik», «javobgarlikning muqarrarligi» kabi printsiplarni inobatga oladigan hamda sodir etilgan har qanday huquqbuzarlik uchun qoʻllaniladigan huquqiy taʼsir chorasi ushbu mezonlar doirasida tanlanadigan boʻlsa, jazodan koʻzlangan natijaga, yaʼni shaxsni tarbiyalashga erishilmasdan qolmaydi.

Mamlakatimiz jinoyat qonunchiligida ham, maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonunchilikda ham jazodan maqsad eng avvalo, shaxsni tarbiyalash ekan, demak, bunga aynan odil sudlovning xalqaro va milliy standartlariga toʻla rioya qilish bilangina erishiladi. Bu esa, oʻz oʻzidan nafaqat huquqbuzarlik sodir etgan shaxsni tarbiyalash, balki uni koʻrib, eshitib turgan shaxslarni, kerak boʻlsa, bunga guvoh boʻlgan boshqa shaxslarning ham tarbiyalanishiga turtki berish asnosida huquqbuzarliklar sodir etilishining oldi olinishiga zamin yaratiladi.

Ayni paytda bunday faoliyat huquqbuzarliklarning profilaktikasini amalda taʼmin etishda eng samarali vositasi hisoblanadi. Binobarin, 2014-yil 14-mayda qabul qilingan «Huquqbuzarliklarning profilaktikasi toʻgʻrisida»gi qonunning 4-moddasida ham huquqbuzarliklar profilaktikasining asosiy vazifalaridan biri sifatida - shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishini taʼminlash nazarda tutilgan. Shubhasiz, ushbu vazifalarning bajarilishi jamiyatda barqarorlikning taʼminlanishiga koʻmaklashadi.

Shuningdek, amaldagi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 180-moddasida «Sudga hurmatsizlik qilish» - deb nomlangan maxsus norma mavjud. Ushbu huquqbuzarlik obʼektiv tomondan - guvoh, jabrlanuvchi, daʼvogar, javobgar, ishda qatnashuvchi boshqa shaxslarning sudga kelishdan qasddan boʻyin tovlashida yoki mazkur shaxslar va boshqa fuqarolarning raislik qiluvchi farmoyishiga boʻysunmasligida yoxud sud majlisi paytida tartibni buzishda oʻz ifodasini topgan sudga hurmatsizlik qilishdagi harakatlarida ifodalanadi.

Amaliyot shuni koʻrsatadiki, jinoyat ishlari boʻyicha sud protsessi ishtirokchilari sifatida guvoh va jabrlanuvchilar (baʼzan hatto protsessning boshqa ishtirokchilari ham) sudning chaqiruviga nisbatan eʼtiborsiz qaraydilar va protsessga uzrsiz sabablar bilan kelmaydilar. Oqibatda koʻrilayotgan ish bir, ikki va hatto uch martagacha ham keyinga qoldirilaveradi.

Sud hokimiyatining nufuzi mazkur organlar tomonidan qabul qilinadigan hujjatlarning ijro kuchiga bogʻliqdir. Shu jihatdan olib qaraganda, shaxs huquqlarini cheklashning sud tartibida amalga oshirilishi, shuningdek, sud tartibida qoʻllaniladigan maʼmuriy javobgarlik choralarini qoʻllashga oid har qanday sud qarorining amalda toʻliq ijro etilishi birinchi navbatda, ishda ishtirok etuvchi shaxslar manfaatlarini har tomonlama himoya qilishni taʼminlasa, ikkinchi tomondan, davlat manfaatlarini himoya qilish orqali sudning obroʻsini yanada oshirishga sharoit yaratadi.

Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash lozimki, odil sudlovni taʼminlash sudyalar faoliyatining bosh mezoni, amaldagi qonunlarning asosini tashkil etadi. Bu orqali jamiyatda sodir etilgan huquqbuzarliklarga nisbatan adolatli choralar qoʻllanilishi taʼminlanadi, oqibatda huquqbuzarliklar sodir etilishining oldi olinishiga erishilishi hamda boshqa shaxslarga nisbatan tarbiyaviy taʼsir koʻrsatish taʼminlanadi.

A.J.Ametov, Jinoyat ishlari boʻyicha Kegeyli tuman sudining raisi

S.R.Davletmuratov, Jinoyat ishlari boʻyicha Amudaryo tuman sudining raisi