TERMITLAR – ZARARLI HAShAROTLAR

Termitlar bundan 200-yil oldin paydo boʻlgan hasharotlar boʻlib, uy suvaraklarining uzoq qarindoshi hisoblanadi. Ular tarkibida tsellyulozasi boʻlgan qurigan yogʻoch, chirigan daraxt va oʻsimliklar tomirlari bilan oziqlanadi va ularga zarar keltiradi.

Termitlar juda yuqori rivojlangan jamoa holida yashovchi hasharotlardir. Termitlarning chumoli va asalarilar oʻrtasida koʻpgina umumiyliklar bor. Ular yerga qurilgan uyada yoki maxsus qurilmalarda koʻp ming zotlardan iborat boʻlgan katta jamoa hosil qilib yashaydi. Jamoadagi termitlar bir necha rivojlanish fazasi va tabaqalaridan iborat boʻlib, ular tashqi koʻrinishi, bajaradigan vazifasi bilan bir-biridan farq qiluvchi ishchilar, askarlar va jinsiy individlardan iboratdir. Uyada bir juft erkak va urgʻochi termit boʻlib, ularni odatda “shoh” va “malika” deb yuritiladi.

Termitlar oʻta ochofat boʻlib, tabiiy sharoitda asosan oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Lekin ularning eng yaxshi koʻrgan neʼmati ishlov berilgan daraxtdir. Ular yer ostidan boshlab, yuqoriga harakatlangan holda yoʻlida uchragan barcha buyumlarni, tayanch ustunlar, eshiklar, deraza romlarini ham yeb ketaveradi. Eʼtiborlisi, bu vaqtda ana shu buyumlarning tashqi koʻrinishi oʻzgarmaydi. Ammo bir kun kelib, mustahkam va puxta qurilgan bino vayronaga aylanishi mumkin. Agar termitlar soni koʻpayib ketsa, ular bogʻlar, tomorqalar va hatto butun qishloqlarga ham zarar keltirishi mumkin.

Termitlar suv bostirib yoʻqotish usuli orqali yoki zaharli va patogenli xoʻraklar berilsa, ular populyatsiyasi toʻliq yoʻqotiladi. Olimlarning eʼtirof etishlaricha, XX asrning ikkinchi yarmidan qoʻllanilayotgan bunday choralar davomida termitlar «malika»sini yoʻq qilish moʻljallanmagan edi. Yaʼni, zararkunanda «malikasi» yer osti suvlarining sathiga qarab, turli chuqurlikda (2,5-16 m.) hayot kechiradi va har bir daqiqada 30 dona, bir sutkada esa 42500 donagacha tuxum qoʻyadi. Yangi texnologiyada esa xoʻraklarni (zaharli yoki patogen) ishchi termit bir-biriga ogʻzi orqali yedirib, uni suyultirgan holda malikasiga ham yetkazadi va shu tufayli hasharotlar oilasi qirilib ketadi.

Dezinfektsiya stantsiyalari aholi yashaydigan uy-joylarda, ijtimoiy soha obʼektlarida, korxona va tashkilotlarda hamda madaniy-tarixiy obidalarda termitlarga qarshi kurashish va profilaktik chora-tadbirlarni amalga oshiradi.

Amudaryo tumani Favqulodda vaziyatlar boʻlimi.