TILI VA KOʻNGLI BIR XALQLARMIZ

Qoraqalpoq tili oʻzining jozibadorligi, sinonimlarga, sermazmun iboralarga va qochirimlarga boyligi bilan ajralib turadi. Dunyoning koʻplab mamlakatlarida qoraqalpoq tilida soʻzlashuvchi qoraqalpoq millatiga mansub insonlar yashashadi. Bugungi kunda qoraqalpoq tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 600 ming kishidan ziyodroqni tashkil etadi.

Qoraqalpoq tili – turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub boʻlib, qozoq va noʻgʻay tillari bilan birgalikda qipchoq tillarining qipchoq-noʻgʻay guruhchasini tashkil etadi. 1989-yil 1-dekabr sanasida qoraqalpoq tiliga davlat tili maqomi berildi. Qoraqalpogʻiston Respublikasining davlat tili (oʻzbek tili bilan birgalikda) Qoraqalpogʻistonda, shuningdek Xorazm, Navoiy Buxoro viloyatlari, Qozogʻiston va Turkmanistonning unga qoʻshni hududlarida, Rossiya Federatsiyasi va Afgʻonistonda ham keng tarqalgan.

Jurnalist Ye.Qanaatov muallifligidagi Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi saytida chop qilingan maqolada aytilishicha, dastlab qoraqalpoq tili yozuvi isloh qilingan arab imlosi asosida 1924-yilda shakllantirilgan. Davr taqozosi, ijtimoiy-siyosiy evrilishlarga koʻra, 1929-40-yillarda lotin, 1940-yildan 1994-yilgacha kirill imlosi asosidagi yozuv joriy etilgan. 1994-yildan qoraqalpoq yozuvi yana lotin imlosiga oʻtkazilgan.

Lotin yozuviga asoslangan qoraqalpoq tili alifbosidagi nomutanosibliklarni bartaraf etish maqsadida 2009 va 2016-yillarda oʻzgartirishlar kiritilib, ushbu oʻzgartirishlar asosida 23 mingta soʻzdan iborat qoraqalpoq tilining imlo lugʻati tayyorlandi va ushbu imlo lugʻati 4 ming nusxada chop etildi.

2018-yilda esa Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi huzurida  Terminologiya markazi tashkil etilishi, ushbu tilni oʻrganishga boʻlgan qiziqishni yanada oshirdi.

Ayni paytda Qoraqalpogʻistondan tashqari Navoiy viloyatining Konimex tumanida 3 ta maktabda darslar qoraqalpoq tilida olib boriladi. 2019-2020 oʻquv yilidan boshlab Navoiy davlat pedagogika insitutida qoraqalpoq tili va adabiyoti bakalavr yoʻnalishi hamda boshlangʻich taʼlim yoʻnalishida qoraqalpoq tili guruhi ochildi. Bundan tashqari, Turkiyaning Firat, Egey universitetlarida ham talabalarga qoraqalpoq tili oʻrgatiladi.

Tumanimizda ham qoraqalpoq tilini oʻrganishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Umumtaʼlim maktablarining oʻquvchilari, avvalo bu tilni yaxshi tushunishlari, qolaversa, qoraqalpoq xalq ertaklari, kuy va qoʻshiqlarning oʻziga xosligi, jozibadorligi tufayli qoraqalpoq tilini tez va puxta oʻzlashtirib olishadi. Yuqori sinflarning oʻquvchilari hatto qoraqalpoq shoirlari va yozuvchilarining asarlarini asliyatda oʻqib, bemalol oʻzbek tiliga oʻgira olishadi. Ular nafaqat bu tilni maroq bilan oʻrganishadi, balki qoraqalpoq va oʻzbek xalqlarining bir-biriga monand urf-odat, anʼana va qadriyatlari asosida bayram tadbirlari, millatlararo totuvlikni, hamjihatlikni tarannum etuvchi doʻstlik kechalarini tashkil etishadi.

Ayni kunlarda 1-dekabr – qoraqalpoq tiliga davlat tili maqomi berilgan kunga 30-yil toʻlishi munosabati bilan tumanimizdagi oʻquv muassasalarida, ovul va mahallalarda ilmiy-maʼrifiy, madaniy, koʻngilochar tadbirlar oʻtkazilmoqda.

Boʻlib oʻtayotgan maʼnaviy-maʼrifiy tadbirlarda qoraqalpoq xalqining betakror folklori, urf-odat va anʼanalari, jozibador kuy-qoʻshiqlari, koʻngillarda zavq-shavq uygʻotuvchi ajoyib raqslari namoyish etilmoqda. Bu – mushtarak maqsadlar yoʻlida yashab, mehnat qilayotgan tili, dini, eʼtiqodi va tarixi, hatto koʻngli ham bir oʻzbek va qoraqalpoq xalqlarining oʻzaro  mehr-oqibat, birodarlik, doʻstlik va jipslik, qondosh-qarindoshlik tuygʻularining mustahkamligi tantanasidir.

Robiya YOʻLDOShEVA.