AJDODLAR MATONATI VA JASORATI BIZ UChUN HAMIShA IBRAT

Ikkinchi jahon urushi boshlangan damlarda sobiq ittifoq tarkibida boʻlgan Oʻzbekistonda 6,5 millionga yaqin aholi yashagan boʻlsa, shuning 1,5 milliondan ziyodi urushda qatnashgan. Ularning 500 mingdan ziyodi yurt ozodligi yoʻlida janglarda jasorat, matonat bilan dushmanga qarshi kurashib, halok boʻlishgan, qancha-qancha yigitlar ayni navqiron yoshida mayib-majruh boʻlib qaytgan. Urush keltirgan talofatlar, jabr-sitamlar shulargina emas.

Bu haqda tumanimizda istiqomat qilayotgan front orqasida gʻalabaga hissa qoʻshish uchun kun-u tun mashaqqatli mehnat qilgan, bugungiday dorilomon kunlarga yetganiga hayotining har lahzasida shukrona aytib yashayotgan tabarruk faxriylar xotiralarini tinglab koʻring-a!

Erlapas Boboniyozov – Oʻrta qalʼa ovuli:

– Urush boshlangan vaqtda men 15 yoshli bola edim. Ovulimizdan boʻyga yetgan yigitlar, kuchli-qoruvli erkaklar armiyaga olindi. Urush boshlanmasidan oldin ham hayot ogʻir, qahatchilik edi. Hammaning ustida bir yozlik, bir qishlik kiyimigina boʻlar, topgani qozon qaynatishga goh yetsa, goh yetmas edi. Urush boshlangach, xoʻjalik yerining ham, tomorqasining ham barcha ishlari ayollar va bolalar zimmasiga tushdi.

U paytlarda har brigadada ikki-uch hoʻkiz boʻlar, ayollarning bel bilan agʻdargan yeri qaytadan omochda haydalib, mola bosib, tekislanib, bir joʻyalik ot seyalkada chigit ekilardi. Texnika qayoqda, hamma ish qoʻlda bajarilardi. Ayollar, bolalar kun boʻyi paxta dalasida ishlasa, kechasi yoz kunlarida bugʻdoy, arpa oʻrar, tongda uyiga kelib, tegirmon tortib, zogʻora, patrak yopardi. Zogʻorasi, patrak, yaʼni joʻxori unidan qozonda qotirib pishirilgan noni bor odam eng oʻziga toʻq odam hisoblanardi, kim arpa, kim kepak yegan vaqtlari koʻp boʻldi. Odamlarning kunjara yeb shishib oʻlganlari ham boʻldi.

Endi ana shunday mashaqqatlar bilan ekilgan don-dunning hammasi frontdagi askarlarga joʻnatilar, hatto odamlarning tomorqasida yetishtirgan arpa, bugʻdoyini tortib olishardi.

Eslayversam, urush davrining har bir kuni xalqimiz uchun azob-uqubatlar bilan oʻtdi. Biroq hech kim zamondan nolimadi, urush tezroq tugashi uchun, gʻalaba uchun kurashdi.

Otaxon Xudoyorov – Mangʻit shahrining Boyovul mahallasidan:

– Yosh bola boʻlsak-da, men tengilar ham urush xabarini eshitgan vaqtimizda juda dahshatga tushganimiz, yov xuddi hozir ustimizga bostirib kelib qolayotganday qoʻrqqanlarimiz yodimda. Oilamizdan mendan katta uch oʻgʻil – Qurbonboy, Nurulla, Bobojon ismli  jondan aziz akalarim birin-ketin armiyaga olindi. Ota-onamning har kuni ilhaq boʻlib, ulardan xabar kutib, parishon boʻlib yurishlari hamon koʻz oʻngimda. Baxtga qarshi ikki akam urushda halok boʻldi, Bobojon akam sogʻligʻiga putur yetgan boʻlsa-da, omon qaytganiga quvondik. Akam keyinchalik oilali, toʻrt farzandli boʻldi. Biroq ota-onam hayotining soʻnggi kunlarigacha Nurulla, Qurbonboy akalarimning yoʻllarini qaradi. Doim xuddi baravariga eshikdan kirib keladiganday, pishgan ovqatdan nasibasini qoʻyib oʻtirishardi.

Urush tufayli musibat yetgan faqat bizning oilamiz emas edi. Salima opa degan qoʻshnimizning bir oy ichida uch nafar oʻgʻli urushning ilk davrida armiyaga ketdi. Ulardan keyinchalik xat-xabar kelmay qoʻydi. Qoraxat kelganidan soʻng, halok boʻlishganini bildik. Opa uch oʻgʻil judoligini koʻtarolmay, savdoyiga oʻxshab qoldi. Yakka-yolgʻiz oʻzi qachon ovqatmi, nonmi olib borsak, oʻzicha oʻgʻillari bilan gaplashib oʻtirardi. Unga juda achinardik, biroq qoʻlimizdan nima ham kelardi. Musibatlar ustiga ayollar, bolalarni ogʻir mehnat juda ezib yubordi.

Urush tugagach, oradan yillar oʻtib, hayotimiz yaxshilana boshladi. Biroq yuraklardagi jarohat bitmadi. Ha, Ikkinchi jahon urushining xalqimiz boshiga solgan jabr-sitamlari qalbimizdan oʻchmaydi. Urushda gʻalaba qozonilgan kuni butun yurtimiz boʻylab, odamlarning quvonchi koʻkka yetgan, hamma shodligidan bir-birini quchib-qutlagan, bosh kiyimini osmonga otib oʻynagan, gʻalaba, gʻalaba deb ovozi boricha baqirishgan edi.

Rimboy Madiyorov – taʼlim faxriysi, Mangʻit shahrining Chordara mahallasidan:

– 13 yoshda edim. U paytlarda Qipchoq arnadan sal oʻtilgach, soʻlim bir bogʻda, pionerlar lageri joylashgan edi. Tumanning eng aʼlochi, faol oʻquvchilari yozgi taʼtilda lagerga yuborilar edi. Urush boshlangan vaqtda men lagerda dam olayotgan edim.

Bir kuni ertalab odatdagiday uyqudan uygʻotuvchi gorn chalinmadi. Tarbiyachilar ham hang-mang boʻlib oʻtirishibdi.

Hech kim bolalarni nazorat qilay, ertalabki nonushtaga chaqiray demaydi. Men odatimcha erta turganim uchun u yoq-bu yoqni aylanib yurib yana oʻrtoqlarim yoniga qaytdim.

Bir payt Primbetov degan lagerning rahbari hammani yigʻib urush boshlanganini aytdi. Urush nimaligini toʻla tushunmasak ham sovuq xabardan angrayib qoldik.

Primbetov esa lagerdan uylarimizga qaytishimizni, esli-hushli boʻlib ota-onalarimizga suyanchiq boʻlishimiz lozimligini maʼlum qildi.

Shunday qilib, bir guruh bolalar lagerdan qaytayapmiz, hech kimdan sado chiqmaydi. Urush xabaridan ana shunday gangib qolgan edik. Urush yillarida koʻrgan – kechirganlarimiz, qiyinchiliklarimizni aytsam, bugungi  kun yoshlariga ertakdek tuyular. Biroq front orqasidagilarning mashaqqatli mehnatlari ham urushdagi askarlarnikidan kam boʻlmadi, desam lof boʻlmas. Butun tirikchilik, kolxoz ishi ayollar, bolalar zimmasida. Yosh yigitlar urushga, yoshi kattalar ishchi batalonlarga olingan, qancha ogʻir mehnat boʻlsa-da, gʻalaba umidi bilan bardosh berayotgan ayollarning qoʻli ishda, koʻzi pochtalonning yoʻlida boʻlardi. Hamma uni ham oshiqib, ham bir hadik bilan kutardi. Axir qoraxatlardan ham yuragi bezillab qolgan edi-da.

Ana shunday kunlardan oʻtib, dorilomon, farovon kunlarga yetib kelganimdan juda quvonaman. Maktabda dars berib yurgan damlarimda ham, mahallaga rais, kotib boʻlgan damlarimda ham doim yoshlarga bugungiday baxtiyor davrning qadriga yeting, bu kunlar qanday ogʻir mehnatlar, yoʻqotishlar evaziga kelganini unutmang, deb uqtirardim, hozir ham. Ha, u kunlarni unutishga hech kimning haqqi yoʻq.

Yoqut Sultonova – Xolimbeg ovulidan:

– Otam erta vafot etib ketgach, men, onam va ikki akam yashardik. Urush boshlangach, ikki akam ham armiyaga ketdi. Uyda onam ikkimiz mungʻayib qoldik.

Kuni boʻyi paxtada, kechasi bugʻdoy, sholi oʻroqda boʻlamiz. Uyga kelib, hovlimiz atrofidagi ekinlarga qaraymiz. Qozonga ikki-uch patrak  non yopsak, birini onam ikkimiz boʻlib yeb, birini olib, erta bilan yana paxta oʻtashga ketamiz. Ogʻir mehnat  oʻz yoʻliga, odam temir emas axir, baʼzan uxlab qolib, dalaga kun chiqquncha yetib  kelolmay qolsak, rahbarlarning beradigan azobi ortiqcha boʻlardi.

Xudoga shukur, urushdan soʻng, hayot asta-sekin yaxshilanib, bugungiday obod, farovon kunlarga yetib keldik. Yaratgan bu kunlarni bardavom qilsin, deb  kun-u tun tilayman. Bu kunlarga yetganimga beadad shukronalar aytaman.

Toʻxta  Boltaboyeva – Ayoqchi mahallasidan:

– Urush boshlanganida men oʻsmir qizaloq edim. Ikki akam urushga ketgach, harbiy libos kiygan kishilar kelib, uyimizdagi bor don-dunimizni urushdagi askarlarga deb tortib olib ketishdi. Onam ikkimiz hech vaqosiz shum-shayib qolaverdik. Oʻsha kunlari kolxozning bugʻdoyi oʻrilayotgan kunlar edi. Paxta oʻtoqdan kelib, odamlar uyidagi borini yeb-ichib, kechasi bugʻdoy oʻroqqa borardi. Uch-toʻrt oʻsmir bolalar eski latta-puttalarni xodaga bogʻlab, lampa moyga botirib, sham qilib yoqib bizga, ayol-qizlarga tutib turardi. Ustimizda hosilot bizni bugʻdoydan oʻgʻirlab ketmasin, deb kuzatib turardi. Bugʻdoyi yigʻishtirib olingan daladan mashoq tergan vaqtlarimizda oʻgʻriga chiqarib, qoʻlimizdagi bugʻdoyimizni olib qoʻyishgan vaqtlari ham boʻlgan. Chigʻir bilan sugʻoriladigan tomorqadan hosil olish juda mushkul, tirikchilik ham ogʻir edi. Shunda ham butun el topganini frontdagi askarlarga joʻnatayotganidan xursand boʻlardi. Axir deyarli hamma oilaning ham urushda kimidir bor edi.

Eh... u kunlarni eslasam, yuragim hamon orqaga tortib ketadi. Xudoga shukur, hozir farzandlarim, 95 nafar nevara, chevara, evaralar ardogʻidaman. Hayotimiz tinch, osuda. Bu – tinchlik sharofati.

Yoʻldosh Matmurodov – Doʻrman ovulidan:

– Urush boshlanganida men oʻsmir bola edim. Oradan besh-olti oy oʻtgach, otamni ishchi batalonga olishdi. Onam kolxozda ishlagani uchun ozgina don-dun olardi, xolos. Bu tirikchiligimizga yetmasdi. Shunday qilib, 15 yoshimda dalalar chetlaridagi boʻyanlarning poyalari – choʻkirdagini oʻrib, Toshhovuzga olib borib sotib, har kungi topganimga non olib keladigan boʻldim. Urush yillarida toʻyib uxlagan, non yegan odamning oʻzi boʻlmagandir-ov. Katta-katta kanal, ariqlarni qishning qahratonida qazib chiqarar edi odamlar. Kattaroq ayollar lom bilan toʻnglab yotgan yerni yorib, qazib olingan toshday qotib yotgan tuproqni biz bolalarga uzatadi, biz uch-toʻrt qadam koʻtarib borib, roshga qoʻyib kelamiz. Toʻrt faslda ham kolxozning ishi ado boʻlmas, biroq evaziga mahalliy rahbarlar gʻazabini sochgani sochgan edi. U kunlarni aytaversam hozir farzandlarim, nevaralarim ham hayron qoladi.

Ha, biz oʻsha urush yillari inson aqli bovar qilishi qiyin boʻlgan kunlarni boshimizdan kechirdik, urush dahshatini yurak-yurakdan his qildik. Eng yomoni qishlogʻimizga tez-tez kelib turadigan mashʼum oʻlim xabari edi.

Tinchlik – juda ulugʻ neʼmat. Buni qadrlash, avaylash, bardavom boʻlmogʻi uchun intilmoq kerak.

Yoʻldosh Rajabov – Qilichboy ovuli:

– Men hozir 92 yoshdaman. Biroq qarab oʻtirgim kelmaydi. Yaqin-yaqinlargacha hovlimdagi bogʻimga oʻzim qarardim. Mevalarning turidan, eng hosildor, aʼlo navlaridan bor bogʻimda.

Koʻpchilik charchab qolmaysizmi, deb soʻrashardi. Oʻylab koʻring, shunday tinch, farovon zamonda yashab ham charchaydimi odam, derdim ularga.

Ha, azizlar. Men bu gaplarni bejiz aytayotganim yoʻq. Urush yillarida boshimizdan oʻtgan ogʻir kunlar, zahmatli mehnatlarni eslasam, hozir ham yuragim zirqirab ketadi. Oʻshanda men ham 12 yasharligimda kecha-yu kunduzi ishlaganman, brigadada tabelchi boʻlganman, desam koʻpchilik ishonmas.

Ha, gʻalabaga boʻlgan umid kuch bergan, qornimizni nonsiz toʻydirib qoʻygan edi.

Haytim Obdolov – Qilichboy ovulining Beshovul mahallasidan:

– Oʻshanda 5-sinf oʻquvchisi edim. Urush boshlangach, avval ham bor iqtisodiy qiyinchiliklar yana ham kuchaydi, maktab ham goh ochilsa, goh oʻqituvchi yetishmay, yopilib qolardi.

Otam, akam urushga ketgach, roʻzgʻorimizga koʻmakchi boʻlish uchun temirchiga shogird tushdim. Umr boʻyi shu hunarim bilan oilamni boqib keldim.

Allohga shukur, hozir hayot farovon, toʻkin-sochinlik. Yoshlar yetar-yetmas neligini bilmay kamolga yetishayapti. Ilohim, ularning baxtiga koʻz tegmasin, tinchlik-osoyishtalikning qadriga yetishsin. Boisi bugungi hur zamon tinchlik tufayli.

Tursun Yoʻldosheva – Beshovul mahallasidan:

– Qoʻlida qurol tutishga yaroqli erkaklar urushga ketib, hamma ish ayollar, bolalar zimmasiga tushib, ogʻir mehnatda ezilgani yetmaganday, barchani  urushdagi yaqinining xavotiri tark etmasdi. Buning ustiga bugʻdoy, goʻsht, sariyogʻ, tuxum soliq ham toʻlar edi aholi.

Akam armiyaga ketgach, onamga suyanchiq boʻlish uchun shu yoshda ham kattalar bilan kecha-yu kunduz baravar ishlaganman. Aytaversam, urushning xalqimiz boshiga solgan azob-uqubatlari ado boʻlmaydi. Bir nonni tushlikda boʻlib yesak – kechqurun nima yeyishimizning qaygʻusi bosib yeganimiz ham tatimasdi. Ammo shunday kunlarda xalqimiz borini birga yedi, hech kim mehnatdan qochmadi, quvonch va tashvishni birga baham koʻrdi.

Pardagul Bekniyozova  – Qilichboy ovulining Xizr eli mahallasidan

– U kunlarni biz koʻrdik, endigi avlodlar koʻrmasin. Hozir 105 yoshdaman. Umrimda bugungiday hur, farovon hayotni koʻrmaganman. Hozirgi avlod buning qadriga yetib, asragay. Erta-yu kech tilagim shu.

Bekman Allaberganov va Oygul RAJABOVAlar suhbatlashdi.

Mahmudjon Shomurodov olgan suratlar.