PODAChI (Voqeiy hikoya)

– Chuh, ho jonivorlar, chuh!

Bir oyogʻi oqsoq, soch-soqoli oʻsib, egnidagi juldur kiyimi quyosh taftida rangi oʻngib ketgan Gulmirza tong otmasdanoq podani qoʻradan chiqardi va har doimgidek choʻpontayogʻini olib yoʻlga chiqdi...

Qishloq yoʻli tizzagacha tuproq, gʻadir-budir. Ellikta qoʻy-qoʻzi-yu yigirmata echki va besh-oltita sigir tuproq changitib katta yoʻl bilan dasht tomon keta boshladi. Poda birpasda katta yoʻlni toʻsib qoʻydi, oldidan chiqqan arava yoki mashina oʻtib ketishi qiyin, bunday paytda qoʻy-qoʻzilar har tomonga chopib, choʻponni bezor qilib yuboradi.

Bugun Gulmirza egnidagi rangi unniqib ketgan kiyimlaridan achchiq ter hidi kelayotganiga umrida birinchi marta jahli chiq-di. U yuzini sekin siladi, anchadan beri olinmagan soqoli qoʻliga ignadek sanchildi...

Oriqqina, pakana, 50 yoshlarni qoralab qoʻygan choʻpon, bugun oʻz hayotidan jirkandi va ich-ichini kuydirayotgan noroziligi asta pichirlayotgan lablaridan sirgʻalib, jaranglab ketgandek boʻldi va yuzi tirishdi.

Qaygʻu toʻla koʻzlaridagi yosh yuzi va soqolidan sizib koʻkragiga tushdi. U oriq kafti bilan oftobda qorayib ketgan yuzini artdi. Bexos koʻzi qoʻllariga tushdi.

Tirnoqlari oʻsib, qoʻpollashib ketgan, tayoq ushlayverganidan kaftlari dagʻallashib, qavarib qolgandi.

U birdan “uf!” tortib yubordi. Uning ichidan chiqayotgan bu ogʻriqli nafas sirtiga chiqmay, yana olov boʻlib ichiga kirgandek va butun tanasini qizdirayotgandek edi goʻyo...

Shalvariga solingan yamoq hozirgi holatini yanada gʻariblashtirib, dilini ogʻritdi.

Oyoqlariga ilib olgan kirza etigi qishloq yoʻlida yuraverganidan qiyshayib, tagi teshilib qolgan, oʻzini xuddi bundan 100-yil avvalgi zamondan bexos kelib qolgan odamday his etdi va: “Men ham odammanmi?!” – deb qichqirib yubordi. “Odammanmi?” – bu soʻzni oʻn, yoʻq, ellik, yuz martalab takrorladi va dagʻal qoʻllarini musht qilib tugib, koʻkragiga mushtlayverdi, mushtlayverdi...

Ota-onadan juda erta yetim qolgan Gulmirza yaqin qarindoshlarining uyidan qoʻnim topdi. Na oʻqish-yozishni biladi, na odamlarga oʻxshab yashashni. Qarindoshi bemehr chiqdi. Bergan oshnoniga minnat qilganligini koʻrgan Gulmirza bolaligidan mehnatga oʻrgandi. Ogʻir ishlarni ham oʻylab oʻtirmasdan bajarib ketaverdi. Qarindoshi uni oilali qilishni ham oʻylamadi...

Avval beshta qoʻy bilan podachilik qilgan Gulmirzaning podasiga Alloh baraka berdi. Qoʻy-qoʻzilar koʻpaysa-koʻpaydiki, kamaymadi. Ammo bemehr qarindoshi uning mehnatini mukofotlash oʻrniga, kamsitish va doʻq-poʻpisaga odatlanib qolgan edi.

Taqdir, umr charxpalagi ana shunday tez aylandi. Podachi bugun oʻtgan umriga achinib, toʻygunicha, bolalardek oʻksib-oʻksib yigʻladi...

Qoʻshni xonada turgan kichkina koʻzguni qoʻliga olgan Gulmirza oʻzini-oʻzi taniy olmadi.

Koʻzgu qarshisida 50 yoshli Gulmirza emas, 70 yoshli chol qiyofasi aks etib turar edi. Tepa sochlari toʻkilib ulgurgan, faqat chakkalaridagi sochlari qolgan, ular ham qordek oppoq. Tishlari toʻkilib, yuzlarini esa son-sanoqsiz ajin bosib ketgan, umrida yuziga sovun yoki ustara tegmaganligidan yovvoyi odamlarga oʻxshab qolgan edi.

“Nahot bu menman? Yoʻq, yoʻq, bu odam men emasman!” –qoʻlidagi koʻzguni zarb bilan devorga otib yubordi, koʻzgu chil-chil sinib, atrofga sochildi. Gʻazab va nafrat, ichki alam bilan titrab, oʻziga, oʻtgan umriga achinish tuygʻusi yuragini choʻgʻdek kuydirayotgan edi. “Ming laʼnat, taqdirga ming laʼnat!”

– Chuh, ho jonivorlar, chuh!

Gulmirzaning podasi bugun ham tong yorishmasdan yoʻlga chiqdi. Poda ortida toʻzonlarni kechib, Gulmirza bir oyogʻi oqsab ketib borardi. Keng dashtga yetgan poda chor-atrofga yoyildi. Shudring qoʻngan barra oʻtlar ularning jon-u dili, podachi buni biladi.

Bugun kun juda issiq edi, tushlikka yetmasdan oftob kuydira boshladi. “Podani qaytarish kerak”, oʻyladi u va qoʻy-qoʻzilarni toʻplashga oshiqdi. Podani yoʻlga solguncha bir yarim soatcha vaqt oʻtib ketdi. Oftob uning tinka-madorini quritib yubordi. U podani qoʻtonga qamagach, soy boʻyiga kelib oʻtirdi. Gulmirza juda charchagan edi. Qarindoshining kelinlari gilam yuvayotganligini koʻrib, ularga yaqinlashdi. Kelinlar:

– Yordam bermaysizmi Gulmirza aka, – deyishgach, suv qatnab, kelinlarning mehnatini yengillashtirdi. Kelinlar rahmat aytib, “boringizga shukr”, deya minnatdorlik bildirdilar. Umrida yaxshi gap eshitmagan podachi oʻzida yoʻq xursand edi.

Kechki ovqatni charchaganligidan shoshilib yedi-yu, hovliga solingan oʻrniga shoshildi, boshi yostiqqa tegishi bilan dong qotib uxlab qoldi...

Tong yorishar-yorishmas xoʻrozlar birin-ketin qichqira boshladilar. Qoʻtondagi qoʻy-qoʻzilar, sigirlar egasini kutayotgandek navbatsiz maʼrashar, podani haydash vaqti boʻlganligini bildirib, toqatsizlanar edi.

– Gulmirza, hoy Gulmirza! – Xonadon egasining dagʻal ovozi eshitildi. – Tur, nonushta qil, poda kutib qoldi.

Ammo Gulmirzadan javob kelavermagach, toqatsizlanib, uni uygʻotish uchun hovli egasining oʻzi shoshildi.

– Tur, turmaysanmi? – qatʼiy ohangda buyruq berdi u. Gulmirza qimirlamadi, u shu yotishida uyqusida beozorgina jon bergan edi.

Uning tongdami, balki tunda uxlash uchun oʻrniga kirgan zahoti joni uzilgandir, buni hech kim bilmaydi. Uning har kuni poda ortidan yugura-yugura charchagan oyoqlari muzday qotib qolgan edi.

Bir zumda yomon xabar qishloqqa tarqaldi.

– Podachi vafot etibdi...

Qoʻni-qoʻshni, ayollarning dod-faryodi olamni tutdi.

Azaga kelgan odamlar, ayniqsa, ayollar:

– Bu dunyoga kelib nimani koʻrdi, na oilasi, na ortida suyanch togʻi – farzandi bor! – deya yigʻladilar...

Tobut yerdan koʻtarildi. Qishloq odamlari hech kimdan kam qilmay, navbat talashib, mayyitni qishloq qabristonigacha yelkalarida koʻtarib bordilar. Mayyit yerga qoʻyilgach, mahalla imomi hassakashlarga odatiy savolni berdi:

– Gulmirza qanday odam edi?

Hamma baravariga:

– Juda yaxshi, jannati odam edi, – dedilar...

Bir haftadirki, poda qoʻtonda. Podachini kutib bezovta boʻlayotgan qoʻy-qoʻzilar, sigirlar tinmay maʼrashadi. Yulib solingan oʻtlarni chimdimadilar ham. Qaytanga oyoqlari tagiga bosib tashladilar.

Ular bir nimani sezgandek shunday maʼradilarki, ovozlari butun qishloqqa eshitildi.

Yoʻl-u soʻqmoqlar, qishloq jim-jit.

Har tong podachining ovozi, qishloqqa fayz bagʻishlab turar, qishloq ahli uning: “chuh, ho chuh, jonivorlar!” – degan ovozidan uygʻonar, lekin hech kim oʻzlari bilan bir qishloqda, bir mahallada yashayotgan Gulmirza ismli koʻngli toza, begʻubor inson haqida oʻylab ham koʻrmas edilar. U dunyodan oʻtgachgina bu koʻngli yarim inson qishloqni toʻldirib turganligini, beminnat xizmati bilan qarindoshining xonadoniga qut-baraka olib kirganini his etdilar. Ammo ... Endi kech edi...

Zuhra AHMEDOVA.