KONSTITUTsIYaNI YaRATISh YOʻLIDAGI TARIXIY QADAMLAR

Konstitutsiya davlat tuzilishini, hokimiyat va boshqaruv organlari tizimini, ularning vakolati hamda shakllantirilish tartibi, saylov tizimi, fuqarolarning huquq va erkinliklari, jamiyat va shaxsning oʻzaro munosabatlari, shuningdek, sud tizimini hamda davlat va jamiyatning oʻzaro munosabatlarini belgilab beradi.

Konstitutsiyani yaratish yoʻlidagi birinchi huquqiy qadam – oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berilishidir.

Mustaqil Oʻzbekistonning birinchi Prezidenti I.A.Karimovning“Oʻzbekiston mustaqillikka erishish ostonasida”, “Yuksak maʼnaviyat – yengilmas kuch” asarlarida mustaqillik arafasida oʻzbek tiliga davlat tili maqomini berish masalasida qanday qizgʻin, baʼzida keskin va murosasiz bahslar boʻlib oʻtganinixalqimiz aslo unutmaydi.

Oʻshanday qaltis va murakkab vaziyatda, Islom Karimov haqli ravishda qayd etganidek: “ogʻir-vazminlik bilan ish tutib, har tomonlama oʻylab, mulohaza qilib, barcha siyosiy va ijtimoiy guruhlarning talablarini qondiradigan, eng muhimi, xalqimiz va Vatanimiz manfaatlariga javob beradigan yagona toʻgʻri yoʻlni topishga erishdik”.

Shunday qilib dastavval, “Davlat tili toʻgʻrisida”gi qonunda mustahkamlangan muhim huquqiy qoidalarendilikda Asosiy Qonunimizning 4-moddasida quyidagicha muhrlab qoʻyildi:

“Oʻzbekiston Respublikasining davlat tili oʻzbek tilidir. Oʻzbekiston Respublikasi oʻz hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf-odatlari va anʼanalari hurmat qilinishini taʼminlaydi, ularning rivojlanishi uchun sharoit yaratadi”.

Konstitutsiyani yaratish yoʻlidagi yana bir huquqiy qadam – Prezidentlik instituti taʼsis etilishi va yangi davlat ramzlarini tayyorlash boʻyicha komissiya tuzilishi bilan bogʻliq.

Yurtimiz hayotidagi bu gʻoyat muhim va hayajonli voqealar 1990-yilning mart oyida boʻlib oʻtganini eslash joiz. Oʻshanda, yaʼni Mustaqilligimiz eʼlon qilinishidan bir muncha vaqt oldin, oʻn ikkinchi chaqiriq Oliy Kengashning birinchi sessiyasida sobiq ittifoq tarkibidagi respublikamizda Prezidentlik lavozimi joriyetildi, davlat ramzlari haqidagi masala muhokama qilinib, bu borada maxsus komissiyatuzildi. Mustaqil Oʻzbekistonning birinchi Konstitutsiyasini yaratish gʻoyasi ilk bor ana shu sessiyada ilgari surildi.

Konstitutsiyani yaratish yoʻlidagi uchinchi huquqiy qadam –“Mustaqillik deklaratsiyasi”ning eʼlon qilinishidir.

Oʻzbekiston Oliy Kengashi tomonidan 1990-yil 20-iyunda eʼlon qilingan “Mustaqillik deklaratsiyasi”ning 8-bandida Oʻzbekiston “oʻzining taraqqiyot yoʻlini, oʻz nomini belgilaydi va davlat belgilarini (gerb, bayroq, madhiya) oʻzi taʼsis etadi”degan qoida mustahkamlangan.

Asosiy Qonunimizga nisbatan bunday yuksak va xolis baholar berilishi bejiz emas. Buni, jumladan quyidagi sabablar bilan izohlash mumkin.

Birinchidan, bizning Konstitutsiya haqiqatan ham demokratik Konstitutsiyadir. Tarixda sinalgan umumin soniy, umum bashariy qadriyatlarni, xalqaro andozalarni oʻzida mujassam etgan hujjatdir.

Ikkinchidan,bizning Konstitutsiya engrivojlangan, taraqqiy topgan davlatlarning tarixiy tajribasiga tayangan holda yaratilgan. Bunda qaysidir davlatning tayyor Konstitutsiyasini koʻr-koʻrona koʻchirib olish yoʻlidan bormay, balki eng ilgʻor xorijiy konstitutsiyaviy tajribalarni oʻrgandik va eʼtiborga oldik. Natijada endilikda Bosh Qomusimiz dunyo miqyosida ham har qanday taraqqiy topgan davlat Konstitutsiyasi bilan bemalol kuch sinashmoqda.

Uchinchidan, Konstitutsiyaning gʻoya va normalari oʻzbek xalqining teran tarixiy ildizlariga asoslangan boʻlib, u koʻp asrlik tajriba va maʼnaviy qadriyatlarni, ulugʻ ajdodlarimizning huquqiy merosini oʻz ichiga olgan.

Xulosa qilib aytganda, Konstitutsiyani ishlab chiqish, muhokama etish va qabul qilish jarayoni Mustaqil Oʻzbekistonning birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning “Konstitutsiya davlatni davlat, millatni millat sifatida dunyoga tanitadigan Qomusnoma” boʻlganligi,  u “xalqimizning irodasini, ruhiyatini, ijtimoiy ongi va madaniyatini” aks ettirishi, uning “xalqimiz tafakkuri va ijodining mahsuli” ekani haqidagi hikmatli xulosalari toʻgʻri va asoslangan ekanini yaqqol tasdiqlaydi.

Haytboy QUTLIMURATOV,
12-sonli  maktab  oʻqituvchisi.