ADOLATNI TUGʻ QILIB OʻTGAN BUYuK AMIR TEMUR

Amir Temur Kesh viloyatidagi Xoja Ilgʻor qishlogʻida, 1336-yil 9-aprel kuni tavallud topgan. Uning toʻliq ismi Amir Temur ibn Amir Taragʻay ibn Amir Barqul. Amir Temurning onasi Takina xotun Kesh yurtining obroʻli beka (bek ogʻo)laridan hisoblangan. Uning otasi Amir Taragʻay barlos urugʻining oqsoqollaridan boʻlib, ajdodlari Kesh va Nasaf viloyatida oʻz mulklariga ega boʻlgan va bu yurtda hokimlik qilgan. Yosh Temurni yetti yoshidayoq madrasaga oʻqishga beradilar. U madrasaga kelganda alifbodan mukammal xabardor boʻlgan.

Amir Temur  oʻn ikki yoshidan boshlab, bolalarga xos boʻlgan ermak oʻyinlardan voz kechib, oʻz tengqurlari bilan sipohiylikka oid oʻyinlar bilan shugʻullanadi.

Amir Temur bilan yuzma-yuz oʻtirib suhbatlashishga muyassar boʻlgan buyuk arab faylasufi Ibn Xaldunning taʼkidlashicha, Amir Temur turk, arab, fors xalqlari tarixini chuqur oʻrgangan, diniy, dunyoviy va falsafiy bilimlarning eng murakkab jihatlarigacha yaxshi oʻzlashtira olgan zot edi. Amir Temur Chigʻatoy xonlaridan Qazogʻonning nabirasi, Amir Husaynning singlisi Uljoy Turkon Ogʻoga uylanishi tufayli Amir Temur bilan Balx hokimi Amir Husayn oʻrtasida ittifoq yuzaga keladi.

Amir Temur siyosiy kurash maydoniga kirib keldi va oʻzining bu xatti-harakatini aholini moʻgʻullar tomonidan talon-taroj etilishdan himoya qilishning yagona yoʻli – puxta oʻylangan reja – 100 ming kishilik qoʻshindan kuchli deb, izohladi.

Moʻgʻullar xoni Ilyosxoʻja va Amir Temur oʻrtasidagi jang 1365-yil 22-may kuni Toshkent bilan Chinoz oʻrtasidagi Chirchiq daryosi boʻyida sodir boʻladi. Tarixda u “Loy jangi” nomi bilan shuhrat topadi. Chunki oʻsha kuni kuchli jala quyib, jang maydoni botqoqlikka aylangan, hatto otlar loyga botib qolgan.

Amir Temur Movarounnahr, Xuroson va Xorazmni birlashtirib, yirik markazlashgan davlat tuzdi. Amir Temur oʻlimidan biroz avval oʻzi tuzgan davlatning hududlarini oʻgʻil va nabiralari orasida taqsimlaydi: Xuroson, Jurjon, Mazondaron va Seyiston (markazi Hirot) Shohruhga, Gʻarbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq va Armaniston (markazi Tabriz) Mironshohga, Fors, yaʼni Eronning janubiy qismi (markazi Sheroz) Umarshayxga, Afgʻoniston va Shimoliy Hindiston (markazi Gʻazna, keyinchalik Balx) Pirmuhammadga suyurgʻol qilib berilgan. Sohibqiron Sharqda birinchilardan boʻlib qoʻshinga oʻtochar qurol – toʻpni olib kirgan.

Rossiya tarixchilari B.Grekov va A.Yakubovskiylarning taʼkidlashicha, Amir Temurning tarixiy va zafarli yurishlari faqat Oʻrta Osiyo uchun emas, balki butun Sharqiy Yevropa, shuningdek, Rus knyazliklarining birlashishlari uchun ham katta ahamiyat kasb etgan edi. Amir Temur hayotlik davridayoq uning harbiy sanʼati va davlat boshqarish uslubiga bagʻishlangan maxsus asar yaratilib, u “Temur tuzuklari” nomi ostida shuhrat topadi. Unda davlatni boshqarishda kimlarga tayanish, toj-u taxt egalari faoliyatining tartibi – tutumi va vazifalari, vazir va qoʻshin boshliqlarini tayinlash tartiblari belgilab berilgan. Amir Temurning “... davlat ishlarining toʻqqiz ulushini kengash, tadbir va mashvarat, qolgan bir ulushini qilich bilan amalga oshirdim”, “Kuch – adolatdadur”, degan soʻzlari uning mamlakatni aql-zakovat va adolat bilan boshqarganligidan guvohlik beradi.

Azamat NORIMBATOV, 30-sonli maktabning tarix fani oʻqituvchisi.