LIZING MUNOSABATLARI QONUN HUJJATLARI ASOSIDA TARTIBGA SOLINADI

Bugun lizing korxonalarning ishlab chiqarish quvvatini modernizatsiya qilishga, xususiy tadbirkorlikni kengaytirishga va uning asosida raqobatbardosh ishlab chiqarishni tashkil qilishga investitsiya kiritish uchun samarali mexanizm sifatida tobora rivojlanib bormoqda.

Uzbekiston Respublikasida lizing munosabatlari Fuqarolik kodeksi hamda «Lizing tugʻrisida»gi Qonun va ular asosida qabul qilingan qonun osti hujjatlari bilan tartibga solingan.

Fuqarolik kodeksining 587-moddasida lizing shartnomasiga quyidagicha taʼrif berilgan: Lizing shartnomasi boʻyicha lizing beruvchi (ijaraga beruvchi) bir taraf lizing oluvchi (ijaraga oluvchi) ikkinchi tarafning topshirigʻiga binoan sotuvchi uchinchi taraf bilan undan lizing oluvchi uchun mol-mulk sotib olish haqida kelishish majburiyatini oladi, lizing oluvchi esa buning uchun lizing beruvchiga lizing toʻlovlarini toʻlash majburiyatini oladi.

Isteʼmol qilinmaydigan, tadbirkorlik faoliyati uchun foydalaniladigan har qanday ashyolar lizing obʼekti bulishi mumkin, yer uchastkalari va boshqa tabiat obʼektlari bundan mustasno. Egalik qilish va foydalanish uchun lizing obʼektini oladigan shaxs lizing oluvchi deb hisoblanadi. Lizing beruvchi lizing obʼektini kimdan olayotgan bulsa, shu shaxs sotuvchi deb eʼtirof etiladi.

Lizing beruvchi mol-mulkni bulajak foydalanuvchidan sotib olgan taqdirda yoxud lizing beruvchi kelgusida mol-mulkni sotuvchiga lizing buyicha topshirish uchun undan shu mol-mulkni sotib olish maqsadida uni mablagʻ bilan taʼminlagan taqdirda bir shaxsning uzi ham lizing oluvchi, ham sotuvchi bulishiga yul quyiladi.

Lizing uch taraflama (sotuvchi, lizing beruvchi, lizing oluvchi) yoki ikki taraflama (lizing beruvchi, lizing oluvchi) lizing shartnomasi buyicha amalga oshiriladi. Lizing beruvchi va sotuvchi urtasida ikki taraflama lizing shartnomasi tuzilayotganida qushimcha ravishda lizing obʼektining oldi-sotdi shartnomasi tuziladi. Lizing shartnomasi konsensual shartnomalar guruhiga mansub.

Shartnoma haq baravariga tuziladi. Lizing oluvchi lizing beruvchiga lizing obʼektidan foydalanganligi uchun lizing tulovlarini tulaydi.

Lizingning oddiy ijaradan asosiy farqi shundaki, unda ijaraga berilgan asbob-uskunalar shartnoma muddati tugagandan sung ularning qodiq qiymati yigʻindisida sotib olish kuzda tutiladi.

Mamlakatimizda lizing beruvchilar va lizing oluvchilar uchun qulay bozor infratuzilmasi va tegishli qonunchilik bazasi yaratilgan. Amalga oshirilgan ishlarning natijasida Uzbeksiton yalpi ichki mahsuloti tuzilmasida lizing operatsiyalari hajmining yildan-yilga usishiga erishildi. Bundan tashqari, lizing bozorida ishtirokchilarning, ular qatorida banklarning, lizing kompaniyalari va lizing operatsiyalari bilan shugʻullanadigan kredit uyushmalarining soni doimiy ravishda usib bormoqda.

Lizing beruvchining manfaatlarini himoya qilish maqsadida «Lizing tugʻrisida»gi Qonunning 20-moddasiga kura lizing shartnomasi bilan sarflangan mablagʻlarini qaytarish kafolati sifatida lizing beruvchi lizing oluvchidan taʼminotni taqdim etishni, shu jumladan, garov, bank kafolati yoki uchunchi shaxsning kafilligini talab qilishi mumkin.

Ammo «Lizing tugʻrisida»gi Qonunning 21-moddasiga muvofiq lizing beruvchi lizing obʼektini garov sifatida lizing oluvchining oldindan roziligisiz ishlatishga haqli emas. Uz navbatida lizing oluvchi lizing obʼektini garov sifatida ishlatishga  haqli emas, bu esa qonuniydir.

Lizing shartnomasi boshqa ayrim turdagi oddiy shartnomalardan farqli ravishda nisbatan yuqori summada tuzilishi va uzoq muddat amal qilishi bilan ajralib turadi.

Tabiiyki, mazkur holat ushbu shartnomaning turli sabablarga kura tugatiladigan holatlarning ham nisbatan kup holatlarda kuzatilishiga sabab buladi.

Xususan, «Lizing tugʻrisida»gi Qonunning 15-moddasida lizing oluvchi bankrot bulgan, uning mol-mulki xatlovga olingan yoki musodara qilingan taqdirda, lizing obʼekti lizing oluvchining umumiy mol-mulkidan ajratiladi va lizing beruvchiga qaytarilishi lozim, u mol-mulkni uz xohishiga kura tasarruf etishi mumkinligi belgilangan.

Xulosa oʻrnida shuni aytib oʻtib joizki, lizing shartnomasi bu shartnoma ishtirokchilari urtasidagi munosabatlarni tartibga solishning bir turi hisoblanib, bu jismoniy va yuridik shaxslarning huquq erkinliklarining adolatli himoya qilinishiga qoʻshimcha kafillik yaratadi.

B.Bekmuradov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.