LIZING MUNOSABATLARI QONUN HUJJATLARI ASOSIDA TARTIBGA SOLINADI

Bugun lizing korxonalarning işlab çiqariş quvvatini modernizatsiya qilişga, xususiy tadbirkorlikni kengaytirişga va uning asosida raqobatbardoş işlab çiqarişni taşkil qilişga investitsiya kiritiş uçun samarali mexanizm sifatida tobora rivojlanib bormoqda.

Uzbekiston Respublikasida lizing munosabatlari Fuqarolik kodeksi hamda «Lizing tuğrisida»gi Qonun va ular asosida qabul qilingan qonun osti hujjatlari bilan tartibga solingan.

Fuqarolik kodeksining 587-moddasida lizing şartnomasiga quyidagiça taʼrif berilgan: Lizing şartnomasi böyiça lizing beruvçi (ijaraga beruvçi) bir taraf lizing oluvçi (ijaraga oluvçi) ikkinçi tarafning topşiriğiga binoan sotuvçi uçinçi taraf bilan undan lizing oluvçi uçun mol-mulk sotib oliş haqida kelişiş majburiyatini oladi, lizing oluvçi esa buning uçun lizing beruvçiga lizing tölovlarini tölaş majburiyatini oladi.

Isteʼmol qilinmaydigan, tadbirkorlik faoliyati uçun foydalaniladigan har qanday aşyolar lizing obʼekti bulişi mumkin, yer uçastkalari va boşqa tabiat obʼektlari bundan mustasno. Egalik qiliş va foydalaniş uçun lizing obʼektini oladigan şaxs lizing oluvçi deb hisoblanadi. Lizing beruvçi lizing obʼektini kimdan olayotgan bulsa, şu şaxs sotuvçi deb eʼtirof etiladi.

Lizing beruvçi mol-mulkni bulajak foydalanuvçidan sotib olgan taqdirda yoxud lizing beruvçi kelgusida mol-mulkni sotuvçiga lizing buyiça topşiriş uçun undan şu mol-mulkni sotib oliş maqsadida uni mablağ bilan taʼminlagan taqdirda bir şaxsning uzi ham lizing oluvçi, ham sotuvçi bulişiga yul quyiladi.

Lizing uç taraflama (sotuvçi, lizing beruvçi, lizing oluvçi) yoki ikki taraflama (lizing beruvçi, lizing oluvçi) lizing şartnomasi buyiça amalga oşiriladi. Lizing beruvçi va sotuvçi urtasida ikki taraflama lizing şartnomasi tuzilayotganida quşimça ravişda lizing obʼektining oldi-sotdi şartnomasi tuziladi. Lizing şartnomasi konsensual şartnomalar guruhiga mansub.

Şartnoma haq baravariga tuziladi. Lizing oluvçi lizing beruvçiga lizing obʼektidan foydalanganligi uçun lizing tulovlarini tulaydi.

Lizingning oddiy ijaradan asosiy farqi şundaki, unda ijaraga berilgan asbob-uskunalar şartnoma muddati tugagandan sung ularning qodiq qiymati yiğindisida sotib oliş kuzda tutiladi.

Mamlakatimizda lizing beruvçilar va lizing oluvçilar uçun qulay bozor infratuzilmasi va tegişli qonunçilik bazasi yaratilgan. Amalga oşirilgan işlarning natijasida Uzbeksiton yalpi içki mahsuloti tuzilmasida lizing operatsiyalari hajmining yildan-yilga usişiga erişildi. Bundan taşqari, lizing bozorida iştirokçilarning, ular qatorida banklarning, lizing kompaniyalari va lizing operatsiyalari bilan şuğullanadigan kredit uyuşmalarining soni doimiy ravişda usib bormoqda.

Lizing beruvçining manfaatlarini himoya qiliş maqsadida «Lizing tuğrisida»gi Qonunning 20-moddasiga kura lizing şartnomasi bilan sarflangan mablağlarini qaytariş kafolati sifatida lizing beruvçi lizing oluvçidan taʼminotni taqdim etişni, şu jumladan, garov, bank kafolati yoki uçunçi şaxsning kafilligini talab qilişi mumkin.

Ammo «Lizing tuğrisida»gi Qonunning 21-moddasiga muvofiq lizing beruvçi lizing obʼektini garov sifatida lizing oluvçining oldindan roziligisiz işlatişga haqli emas. Uz navbatida lizing oluvçi lizing obʼektini garov sifatida işlatişga  haqli emas, bu esa qonuniydir.

Lizing şartnomasi boşqa ayrim turdagi oddiy şartnomalardan farqli ravişda nisbatan yuqori summada tuzilişi va uzoq muddat amal qilişi bilan ajralib turadi.

Tabiiyki, mazkur holat uşbu şartnomaning turli sabablarga kura tugatiladigan holatlarning ham nisbatan kup holatlarda kuzatilişiga sabab buladi.

Xususan, «Lizing tuğrisida»gi Qonunning 15-moddasida lizing oluvçi bankrot bulgan, uning mol-mulki xatlovga olingan yoki musodara qilingan taqdirda, lizing obʼekti lizing oluvçining umumiy mol-mulkidan ajratiladi va lizing beruvçiga qaytarilişi lozim, u mol-mulkni uz xohişiga kura tasarruf etişi mumkinligi belgilangan.

Xulosa örnida şuni aytib ötib joizki, lizing şartnomasi bu şartnoma iştirokçilari urtasidagi munosabatlarni tartibga solişning bir turi hisoblanib, bu jismoniy va yuridik şaxslarning huquq erkinliklarining adolatli himoya qilinişiga qöşimça kafillik yaratadi.

B.Bekmuradov, Beruniy tumanlararo Iqtisodiy sudi sudyasi.