BOBUR GʻAZALLARI SEHRI

Asrlar davomida dunyo ahlini lol qoldirib kelayotgan, milliy sanʼatimiz barqarorligini taʼminlayotgan sabablardan biri – beqiyos tafakkur qudrati aks etgan asarlar yaratgan buyuk olim va adiblarimizning ijod mahsullari boʻlsa, ikkinchi sabab esa shunday bebaho sanʼat namunalarini ardoqlab saqlab, ajdodlardan-avlodlarga butun teranligi, goʻzalligi va jozibasi bilan yetkazib kelayotgan xalqimizning maʼnaviy merosimizga boʻlgan mislsiz ixlosidir.

Milliy sanʼatimizning muhim qismi boʻlgan mumtoz ashulalardan qay birini tinglamang, asrlar davomida sayqallanib kelayotgan bu sanʼat asarlaridagi purmaʼno gʻazal, jozibador kuy va sohir ovoz taʼsiridan rohatlanamiz va iftixor hislarini tuyamiz. Sababi, milliy qadriyatlarga sodiq qolib, bebaho maʼnaviy merosini bizchalik asrab-avaylab kelayotgan xalqlar  yer yuzida uncha koʻp emas.

Buyuk Alisher Navoiy va Bobur gʻazallari asosida yaratilgan ashulalarni tinglaganimizda yuqorida aytilgan fikrlar qayta-qayta yodimizga keladi. Maʼlumki, boshqa mashhur mumtoz adabiyotimiz vakillari singari bu ikki buyuk shoir mislsiz gʻazallar bitganliklari bilan birgalikda musiqa ilmining ham zukko bilimdonlari boʻlishgan.

Ularning asarlarini bir marotaba oʻqib, ularda ifoda qilingan fikrlarni uqib oldim, degan odam oʻzini qanchalik olim sanamasin, qattiq adashadi, chunki, bu gʻazallarda olam-olam maʼno, his-tuygʻu ifoda qilinganki, ularni faqat qayta-qayta oʻqish orqaligina tushunishimiz, his qilishimiz mumkin.

Agar puxta fikr qilsak, Bobur sheʼriyati yor va diyordan ajralgan shaxs hissiyotlarining ifodasidan iboratdir. Hatto oddiy tabiat manzarasi yoki narsalar ifodalangan baytlarda ham shu tuygʻular taʼsirini koʻramiz.

Qovun birlan uzumning hajridan koʻnglimda har su.

Oqar suvning firoqida koʻzimdan gar dam oqar su.

Qovun keltirilishi va buning Boburga qanday taʼsir qilganligi haqida "Boburnoma”da ham yozib qoldirilgan, lekin bu yerda shoir qovun va uzum vositasida ona yurtining beqiyos tabiatiga ishora qilib, oʻzining  qalbi tubidagi sogʻinchini ifoda qiladi. Hindistonda ham turfa xil mevalar yetiladi, lekin birortasi ham yurtimiz neʼmatlarining oʻrnini bosolmasligi taʼkidlanadi.

Bu baytda har su (har tomon) va oqar su (oqar suv) soʻzlari birga kelib, iyhom sanʼatini paydo qilgan. Iyhom – sheʼriy sanʼatlar ichida eng qiyini va qadrlanuvchisi sanaladi.

Yuqorida aytib oʻtgan fikrimizning isboti sifatida yana Bobur baytlariga murojaat qilamiz.

Xazon yafrogʻi yangligʻ gul yuzing hajrida sargʻardim.

Koʻrib rahm  aylagʻil, ey lola-ruh, bu chehrai zardim.

Shoir kuz fasli manzarasini koʻz oldiga keltirib, oʻz  umrining  kuzini – xazon faslini his qiladi va yor timsoli sifatida taqdiri azalga shunday murojaat etadi, xazon yaprogʻi, xajr, chehrai zard (sariq yuz) kabi gʻamli tashbihlari orqali koʻnglida kechayotgan yurt sogʻinchini  ifoda etadi.

Sen, ey gul, qoʻymading sarkashligingni sarvdek hargiz,

Ayogʻingga tushub bargi xazondek muncha yolbordim.

Shoir qishin-yozin koʻm-koʻk libosini yechmaydigan sarv timsolida oʻzi yetolmagan orzu-niyatlarining yuksakligini koʻradi, oʻzini esa toʻkilgan yaproq sifatida his qiladi. Chunki, toʻkilgan yaproq judolik  ramzidir. Sarkashlik sifatida esa qismatning oʻjarligini, qanchalar iltijo qilmasin, taqdir uni ayanchli, umidsiz ahvolda qoldirayotganini afsus bilan qayd etadi.

Shoirning koʻnglini toj-taxt uchun talashib, uni ona yurtidan ayrilishga sabab boʻlgan amaki-yu togʻalar qilmishidan afsuslanish hissi chulgʻaydi va bir daqiqa ulardan oʻzining qutulganiga shukur qiladi:

Xazondek qon yoshim, sarigʻ yuzimdin el tanaffurda,

Ba har range, bihamdillah, ulusdan oʻzni qutqordim.

Yaʼni, mening qonli yoshimdan, sariq  yuzimdan el nafratlansa ham mayli, men bundan xursandman, men ulardan oʻzimni qutqardim.

Shoir boshiga tushgan omadsizlikni oʻzining baxt yulduzi yoʻqligidan koʻradi, chunki, munajjimlarning fikricha, har bir kishining bir yulduzi boʻladi va taqdiri shunga bogʻliq kechadi:

Ne toleʼdur mengakim, axtari baxtim topilmaydi,

Falak avroqini har nechakim daftardek axtardim.

Falak varaqlaridan baxt axtari (yuzduzi)ni topolmagan shoir butun umri kechinmalarini esga oladi, chekkan mashaqqatlarini, yaxshi-yomon odamlarni koʻz oldiga keltiradi va ulus men haqda ne desa deyaversin, buning men uchun ahamiyati yoʻq, chunki, men har turli yaxshilikni ham, yomonlikni ham koʻrdim, deydi. Ulugʻ daholarning tafakkur mahsullari kabi Boburning bu gʻazalidagi fikrlari faqat zamondoshlari emas, balki bizga va kelgusi avlodlarga ham qaratilgandir. Shuning uchun biz ulugʻ shoirimizni sevamiz, gʻazallarini koʻngilarda ardoqlab saqlab, qoʻshiq qilib aytib yuramiz.

Ahmad NAFASOV,

"Jayxun ilhomlari”

NNT raisi.

(Foto - http://anons.uz)