QRIM-KONGO GEMORRAGIK ISITMA KASALLIGI

nima va u odamga qanday yoʻl orqali yuqadi?

Gemorragik isitma kasalliklariga gemorragik sindrom intaksikatsiya – turli aʼzo hamda hujayralarning zararlanishi bilan kechadigan, odamlarda va hayvonlarda uchraydigan virus etiologiyali bir guruh oʻtkir yuqumli kasalliklar kiradi.

Gemorragik isitma kasalliklarini arboviruslar, arenoviruslar va filoviruslar qoʻzgʻatadi.

Bugungi kunda dunyoda 500 ortiq arbovirus turlari aniqlangan. Shulardan 100 tadan koʻprogʻi odamlarda kasallik qoʻzgʻatadi. Respublikamizda arboviruslarning odamlarda kasallik qoʻzgʻatadigan 20ga yaqin turlari aniqlangan. Gemorragik isitma kasalliklari qoʻzgʻatuvchilarining manbalari uy hayvonlari, kemiruvchilar, qushlar, kaltakesaklar va boshqalar hisoblanadi hamda ularning organizmida bu kasallik subklinik yoki latent shaklida namoyon boʻladi. Baʼzi holatlarda kasallik manbai shu kasallikka chalingan bemorlar ham boʻlishi mumkin.

Yer yuzida uchraydigan gemarrogik isitma kasalliklari epidemiologik va geografik belgilariga koʻra 3 ta guruhga boʻlingan:

kanalar orqali yuqadigan gemorragik isitma (Qrim-Kongo gemorragik isitma, Omsk gemorragik isitma);

chivinlar orqali yuqadigan gemorragik isitmalar, sariq isitma Denge gemorragik isitma, Chikungunya gemorragik isitma;

kontagioz zoonoz gemorragik isitmalar (buyrak sindromi bilan oʻtadigan gemorragik isitma Argentina, Boliviya gemorragik isitmasi, Morburg gemorragik isitmasi)dir.

Bu kasallik turlari koʻp jihatlari bilan bir-biriga oʻxshash boʻlsa-da, kasallikning kechishi, rivojlanishi, epidemiologik jarayonning namoyon boʻlishi, qoʻzgʻatuvchilarning oʻziga xosligi, qoʻzgʻatuvchilarning manbalari va yuqish mexanizmlari bilan bir-biridan farq qiladi.

Kanalar orqali yuqadigan gemorragik isitma - Qrim-Kongo gemorragik isitma boʻlib, bu kasalliklar qadimdan maʼlum boʻlgan va aksariyat holatlarda ogʻir kechadi va bu kasallik yoz, kuz fasllarida faol ishlaydi. Qish boshlanganda oʻlim holatlariga olib kelgan.

Ushbu kasallik xalq tilida oʻzbeklarda "qora halak” (qora oʻlim), tojiklarda "qon oqish” (burundan qon ketish) deb atalgan.

Bugungi kunda 8-avlodga mansub boʻlgan 27 xil kanadan QKGI virus ajratilgan. Bu kasallik virusi har xil epidemik hududlarda turli xil kanalarda saqlanadi. Kanalar oʻrgimchaksimonlar sinfiga va boʻgʻimoyoqlilar turiga kiradi. Dunyo boʻyicha epidemiologik zarari katta "molik gamaz”, "archas va iksad” kanalarini birlashtiruvchi 1000 dan ortiq kana turlari mavjud. Kanalar hayvonlar va odam uchun yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining saqlovchisi boʻlibgina qolmasdan, balki ularning tashuvchilari ham hisoblanadi. Kanalar odamlarda uchraydigan kana entsefaliti, kana orqali yuqadigan qaytalama tif, tulyarimiya, ayrim virusli gemorragik isitmalar va boshqa bir qator yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tashuvchilari boʻlib xizmat qiladi. Kanalar 4 rivojlanish bosqichga ega: tuxum, lichinka, limfa  va yetuk kana.

Kanalar bahor, yoz, kuz oylarida faol ishlaydi. Kanalarga quyosh nurlari halokatli taʼsir etadi, quyosh nurlariga ular bardosh beraolmaydi. Shu sababli ular kunning eng issiq paytlarida yerning yoriqlariga, tuproq va kesak taglariga daraxt kavaklariga, kemiruvchilar inlariga joylashib oladi. Respublikamizda kanalar faolligi oshishi aprel-iyun oylariga toʻgʻri keladi.

Ochiq kanalar hayvonlarga, odamlarga, oʻsimliklarga yerdan turib hujum qiladi. Kanalar hayvonning kanadan tozalash qiyin boʻlgan terisi yupqa joylariga toʻda boʻlib yoki   alohida boʻlib yopishadi. Hayvonlarning boshiga, boʻyniga, koʻkragiga, sut bezi, anus, jinsiy organlar atrofiga joylashib oladi va ularning qonlarini soʻra boshlaydi. Iskad kanalarining epizootologik xususiyatlaridan biri shuki, ular infektsiya viruslarini butun umr tashib yuradi.

Qrim-Kongo gemorragik isitmasi kasalligining profiliktikasi bir nechta yoʻnalishlarda olib boriladi. Kanalarga  qarshi infektsiya chora-tadbirlari eng asosiysi va yetakchisi hisoblanadi.

QKGI kasalligiga qarshi olib borilayotgan chora-tadbirlar veterinariya va sogʻlikni saqlash tashkilotlari hamkorligida tashkil etilishi va amalga oshirilishi lozim. QKGI kasalligi boʻyicha epidemik hududlarda (tabiiy oʻchoqlarda) kemiruvchilarga qarshi deratizatsiya tadbirlari olib borilishi shart. Dezinfektsiya ishlari bir paytning oʻzida ham chorvadorlik, ham shaxsiy xoʻjaliklarda olib borilgan taqdirdagina yaxshi samara beradi. Chorva mollari va ular yashaydigan joylar toʻliq va sifatli dezinfektsiya qilinishi lozim.

Xoʻsh, kana chaqishining oldini olish uchun nimalarga eʼtibor berish lozim?

Buning uchun eng avvalo:

- choʻl hududlariga (tabiat quchogʻiga) aprel-iyun oylarida imkon qadar chiqmaslik;

- choʻl hududlaridan, bozorlardan mayda va yirik shoxli mollarni kanaga qarshi ishlov bermasdan uyga olib kelmaslik;

- mollarda kana borligi aniqlansa, darhol veterinariya shifokoriga murojaat qilib, ularning tavsiyasi asosida kanalarga qarshi ishlov berish;

- kanalarni qoʻl bilan ezib va qaychi bilan kesib oʻldirmaslik;

- qirqim mavsumiga yosh bolalar va oʻsmirlarni jalb etmaslik;

- qirqim vaqtida faqat maxsus kiyim (qoʻlqop, yeng va poychalari mustahkam berkitiladigan shim, kamzul, rezina etik)lardan foydalanish;

- qirqim paytida shaxsiy gigiyena qoidalariga puxta amal qilish talab etiladi.

Agar sizning qaramogʻingizdagi uy hayvonlarini yoki oila aʼzolaringizdan birontasini kana chaqsa yoki qoʻllaringiz kana qoni bilan ifloslansa, zudlik bilan yaqin joydagi davolash-profilaktika muassasalariga murojaat eting!

 Mayya QALANDAROVA, tuman DSENM epidemiolog-shifokori.

Maqola Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qoʻllab-quvvatlash Jamoat fondining moliyaviy yordami asosida chop etildi.