QRIM-KONGO GEMORRAGIK ISITMA KASALLIGI

nima va u odamga qanday yöl orqali yuqadi?

Gemorragik isitma kasalliklariga gemorragik sindrom intaksikatsiya – turli aʼzo hamda hujayralarning zararlanişi bilan keçadigan, odamlarda va hayvonlarda uçraydigan virus etiologiyali bir guruh ötkir yuqumli kasalliklar kiradi.

Gemorragik isitma kasalliklarini arboviruslar, arenoviruslar va filoviruslar qözğatadi.

Bugungi kunda dunyoda 500 ortiq arbovirus turlari aniqlangan. Şulardan 100 tadan köproği odamlarda kasallik qözğatadi. Respublikamizda arboviruslarning odamlarda kasallik qözğatadigan 20ga yaqin turlari aniqlangan. Gemorragik isitma kasalliklari qözğatuvçilarining manbalari uy hayvonlari, kemiruvçilar, quşlar, kaltakesaklar va boşqalar hisoblanadi hamda ularning organizmida bu kasallik subklinik yoki latent şaklida namoyon böladi. Baʼzi holatlarda kasallik manbai şu kasallikka çalingan bemorlar ham bölişi mumkin.

Yer yuzida uçraydigan gemarrogik isitma kasalliklari epidemiologik va geografik belgilariga köra 3 ta guruhga bölingan:

kanalar orqali yuqadigan gemorragik isitma (Qrim-Kongo gemorragik isitma, Omsk gemorragik isitma);

çivinlar orqali yuqadigan gemorragik isitmalar, sariq isitma Denge gemorragik isitma, Çikungunya gemorragik isitma;

kontagioz zoonoz gemorragik isitmalar (buyrak sindromi bilan ötadigan gemorragik isitma Argentina, Boliviya gemorragik isitmasi, Morburg gemorragik isitmasi)dir.

Bu kasallik turlari köp jihatlari bilan bir-biriga öxşaş bölsa-da, kasallikning keçişi, rivojlanişi, epidemiologik jarayonning namoyon bölişi, qözğatuvçilarning öziga xosligi, qözğatuvçilarning manbalari va yuqiş mexanizmlari bilan bir-biridan farq qiladi.

Kanalar orqali yuqadigan gemorragik isitma - Qrim-Kongo gemorragik isitma bölib, bu kasalliklar qadimdan maʼlum bölgan va aksariyat holatlarda oğir keçadi va bu kasallik yoz, kuz fasllarida faol işlaydi. Qiş boşlanganda ölim holatlariga olib kelgan.

Uşbu kasallik xalq tilida özbeklarda "qora halak” (qora ölim), tojiklarda "qon oqiş” (burundan qon ketiş) deb atalgan.

Bugungi kunda 8-avlodga mansub bölgan 27 xil kanadan QKGI virus ajratilgan. Bu kasallik virusi har xil epidemik hududlarda turli xil kanalarda saqlanadi. Kanalar örgimçaksimonlar sinfiga va böğimoyoqlilar turiga kiradi. Dunyo böyiça epidemiologik zarari katta "molik gamaz”, "arças va iksad” kanalarini birlaştiruvçi 1000 dan ortiq kana turlari mavjud. Kanalar hayvonlar va odam uçun yuqumli kasalliklar qözğatuvçilarining saqlovçisi bölibgina qolmasdan, balki ularning taşuvçilari ham hisoblanadi. Kanalar odamlarda uçraydigan kana entsefaliti, kana orqali yuqadigan qaytalama tif, tulyarimiya, ayrim virusli gemorragik isitmalar va boşqa bir qator yuqumli kasalliklar qözğatuvçilarining taşuvçilari bölib xizmat qiladi. Kanalar 4 rivojlaniş bosqiçga ega: tuxum, liçinka, limfa  va yetuk kana.

Kanalar bahor, yoz, kuz oylarida faol işlaydi. Kanalarga quyoş nurlari halokatli taʼsir etadi, quyoş nurlariga ular bardoş beraolmaydi. Şu sababli ular kunning eng issiq paytlarida yerning yoriqlariga, tuproq va kesak taglariga daraxt kavaklariga, kemiruvçilar inlariga joylaşib oladi. Respublikamizda kanalar faolligi oşişi aprel-iyun oylariga töğri keladi.

Oçiq kanalar hayvonlarga, odamlarga, ösimliklarga yerdan turib hujum qiladi. Kanalar hayvonning kanadan tozalaş qiyin bölgan terisi yupqa joylariga töda bölib yoki   alohida bölib yopişadi. Hayvonlarning boşiga, böyniga, kökragiga, sut bezi, anus, jinsiy organlar atrofiga joylaşib oladi va ularning qonlarini söra boşlaydi. Iskad kanalarining epizootologik xususiyatlaridan biri şuki, ular infektsiya viruslarini butun umr taşib yuradi.

Qrim-Kongo gemorragik isitmasi kasalligining profiliktikasi bir neçta yönalişlarda olib boriladi. Kanalarga  qarşi infektsiya çora-tadbirlari eng asosiysi va yetakçisi hisoblanadi.

QKGI kasalligiga qarşi olib borilayotgan çora-tadbirlar veterinariya va soğlikni saqlaş taşkilotlari hamkorligida taşkil etilişi va amalga oşirilişi lozim. QKGI kasalligi böyiça epidemik hududlarda (tabiiy öçoqlarda) kemiruvçilarga qarşi deratizatsiya tadbirlari olib borilişi şart. Dezinfektsiya işlari bir paytning özida ham çorvadorlik, ham şaxsiy xöjaliklarda olib borilgan taqdirdagina yaxşi samara beradi. Çorva mollari va ular yaşaydigan joylar töliq va sifatli dezinfektsiya qilinişi lozim.

Xöş, kana çaqişining oldini oliş uçun nimalarga eʼtibor beriş lozim?

Buning uçun eng avvalo:

- çöl hududlariga (tabiat quçoğiga) aprel-iyun oylarida imkon qadar çiqmaslik;

- çöl hududlaridan, bozorlardan mayda va yirik şoxli mollarni kanaga qarşi işlov bermasdan uyga olib kelmaslik;

- mollarda kana borligi aniqlansa, darhol veterinariya şifokoriga murojaat qilib, ularning tavsiyasi asosida kanalarga qarşi işlov beriş;

- kanalarni qöl bilan ezib va qayçi bilan kesib öldirmaslik;

- qirqim mavsumiga yoş bolalar va ösmirlarni jalb etmaslik;

- qirqim vaqtida faqat maxsus kiyim (qölqop, yeng va poyçalari mustahkam berkitiladigan şim, kamzul, rezina etik)lardan foydalaniş;

- qirqim paytida şaxsiy gigiyena qoidalariga puxta amal qiliş talab etiladi.

Agar sizning qaramoğingizdagi uy hayvonlarini yoki oila aʼzolaringizdan birontasini kana çaqsa yoki qöllaringiz kana qoni bilan ifloslansa, zudlik bilan yaqin joydagi davolaş-profilaktika muassasalariga murojaat eting!

 Mayya QALANDAROVA, tuman DSENM epidemiolog-şifokori.

Maqola Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Nodavlat notijorat taşkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boşqa institutlarini qöllab-quvvatlaş Jamoat fondining moliyaviy yordami asosida çop etildi.