Qoraqalpogʻiston Respublikasining tabiati va iqlimi

Ona kalomi sanoqli soʻzlargagina qoʻshib aytiladi: ona-Vatan, ona til, ona tabiat. Bejizga ona tabiat demaymiz. Bola ona bagʻrida oʻsib-ulgʻaygani singari insoniyat hayoti ham tevarak-atrofimizni oʻrab turgan mana shu borliqda kechadi. Shu bois, har doim unga onaga koʻrsatilgandek munosabatda boʻlish talab etiladi. Mamlakatimizda atrof-muhit musoffoligini taʼminlash, uning neʼmatlari, er osti va usti boyliklaridan samarali foydalanish qonun bilan kafolatlangan. Ayniqsa, mustaqilik yillarida shu maqsadda koʻplab qonun va meʼyoriy hujjatlar qabul qilinib, ularning ijrosi taʼminlanmoqda. Ayting bunday yurtning tuprogʻini koʻzga toʻtiyo qilmay, tabiatini sevmay boʻladimi? Yerga choʻp suqsang, daraxt unadi. 4,5 ming turdagi yovvoyi oʻsimliklarning barchasi-dorivor giyoh. Ularning 400 xili faqat bizning oʻlkada oʻsishi ham shundan dalolatdir. Bizning asl maqsadimiz jannatmonand, deya taʼriflanadigan oʻlkamiz tabiati,uning hayvonot va nabobot olamini saqlashga jiddiy eʼtibor qaratish deb oʻylayman. Zotan, koʻchat ekib, bogʻ yaratish, shahar koʻrkiga koʻrk qoʻshish, qishloq hayotini obodonlashtirish, ona tabiatimizni asrab-avaylash har birimizning farzandlik, fuqarolik burchimizdir.

Mamlakatimizda ekologik muammolarni yumshatish, bioxilma-xillikni saqlash va qayta tiklashga yoʻnaltirilgan tizimli tadbirlar hayotga izchil tatbiq etilmoqda.  Orol dengizi suvining keskin kamayib ketishi oqibatida yuzaga kelgan ekologik muammolarning atrof-muhitga, oʻsimliklar dunyosi va hayvonot olamiga taʼsiri, turli antropogen taʼsirlar, brakonerlik oqibatida biologik xilma-xillikka yetkazilayotgan ziyon, ayrim turlarning kamayib, yoʻqolib ketayotgani kabi muammolar mavjud.

Qoraqalpogʻistonda uchraydigan koʻpgina baliq, oʻsimlik, qushlar, hayvonlarning kiritilgani ona tabiatimizga yetarlicha gʻamxoʻrlik koʻrsatilmayotganidan darak beradi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasida "Saygʻoq” davlat buyurtmaxonasi, "Sudoche” ornitologik davlat buyurtmaxonasi faoliyat koʻrsatmoqda. Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tomonidan "Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida”gi qonun talablari asosida ushbu buyurtmaxonalar hududi rejimini saqlash, hayvonot va nabotot dunyosini muhofaza qilish boʻyicha davlat nazorati oʻrnatilgan. 

Qoraqalpogʻiston Respublikasida 2005-2012-yillarda BMT Taraqqiyot dasturiga muvofiq Global ekologik jamgʻarmasi ishtirokida Amudaryo deltasida toʻqayzorlarni asrash va muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar tizimini mustahkamlash loyihasi amalga oshirildi. Ushbu loyihaga koʻra, umumiy maydoni 68 ming 717 gektar, shundan muhofaza qilinadigan hududi 11 ming 568 gektar boʻlgan "Quyi Amudaryo biosfera rezervati” tashkil etildi. Bu yerda turli hayvonlar, xususan, Buxoro bugʻularini muhofaza qilish, ularning yashashi va koʻpayishi uchun qulay sharoit yaratildi. 
Ustyurt tekisligida saygʻoqlarni muhofaza qilish va ularning yashashi uchun qulay sharoit yaratish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 22-iyuldagi "Majmua (landshaft) buyurtma qoʻriqxonalarini barpo etish va ularning faoliyatini tashkil etish bilan bogʻliq masalalarni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori ijrosini taʼminlash maqsadida "Saygʻoq” davlat buyurtmaxonasi bazasida besh uchastkani oʻz ichiga olgan 628,3 ming gektar maydon ajratish belgilandi. Bu uchastkalarda saygʻoqlar va boshqa kam uchraydigan hayvonlar yashashi uchun yetarli shart-sharoit – seroʻtloq yaylovlar, suv manbalari yaratilgan.

Qoraqalpogʻiston iqlimi oʻta kontinental, quriq, yozi  issiq, qishi sovuq va kam yogʻingarchiligi bilan xususiyatlanadi. Kontinentalligi katta sutkalik, oylik, mavsumiy va yillik havo darajasining tushib-chiqishi, quriqligi – kam yogʻingarchiligi bilan xususiyatlanadi.

Qoraqalpogʻiston qishi oʻta qahrli. Eng sovuq oy – yanvar, havoning oʻrtacha oylik darajasi - -5.  Ayrim yillarda havo darajasining eng past  koʻrsatkichi – -3dan –32, -35 darajagacha. Qishi kamqorli. Qor qatlami beqaror. Qishning qor qatlamli davri 1dan 44 kungacha. Oʻrtacha qor qalinligi 4-5 sm, baʼzan undan oshadi. Qish davrida havoning nisbiy namligi 61dan 74 foizgacha oraliqda. Yogʻin yil davomida 70-90 mm gacha tushadi va erta bahor va kuz davriga toʻgʻri keladi.

Mamlakatimizning boshqa hududlariga qaraganda Qoraqalpogʻiston Respublikasi tabiati va iqlimi dehqonchilik va ziroatchilik uchun ancha noqulay. Biroq, ilmiy izlanishlar natijasida barcha ekin turlarining tezpishar va hosildor navlari yaratilgani mazkur hududda ham odamlarning dasturxoni toʻkin boʻlishini taʼminlayotir.

(Foto - http://sovminrk.gov.uz)