ZUKKO DEHQON VA ADOLATLI XON HAQIDA ERTAK

Bir bor ekan, bir yoʻq ekan, qadim oʻtgan zamondami, yaqin zamondami, bir adolatli xon boʻlgan ekan. Aslida-ku, ertaklarda xonlarning koʻpchiligi zolim boʻlishadi. Biroq bu xon unchalik adolatsiz boʻlmagan ekan. Ayniqsa, bu xonning odilligi, raiyatparvarligi, boshqa amaldorlariga ham oddiy dehqonlarni qoʻllab-quvvatlash lozimligini uqtirishi ovoza boʻlib ketgan, xalqi ham uni juda sevar va duo qilar ekan.

Poytaxtdan ancha uzoq qishloqda bir dehqon bobo yashar ekan. Halol ter toʻkib, ixlos bilan ishlar, ishning koʻzini bilgani uchun hosili ham moʻl boʻlar ekan.

– Qartayganimda men ham odil podshohimizni bir koʻrib oʻlayin, duoyi jonini qilib, qoʻlini olayin, – deb niyat qilib, zomcha (handalak) ekibdi. Oʻgʻrilardan, shoqollardan ehtiyot qilib, xonga niyatlab ekkan zomchasi rosa yaxshi boʻlibdi! Hidining oʻzi bir dunyo, rangining oʻzi bir dunyo!

Dehqon yoʻlda silkinmasin, deb aravaga tuproq otib, ustiga zomchalarni avaylab yuklab, yoʻlga tushibdi. Shaharga yaqinlashib, bir koʻprikka yetganida, bir toʻda otliqlar duch kelibdi. Koʻrinishidan shikor (ov)dan qaytayotgan boʻlsalar kerak, deb oʻylabdi dehqon.

Otliqlar cholga salom berishibdi. Otliqlardan barvastasi:

– Ha, buva, yoʻl boʻlsin, juda uzoqdan kelayotganga oʻxshaysiz? – debdi.

– Mangʻit, Xitoy degan joylardanman. Xonning huzuriga borayotirman, – gerdayibdi chol.

– Xonning? U erga nima olib borayotirsiz, aravangiz toʻla-ku.

– Ay-y, bir zomcha ekkan edim. Yangilikda, ekin-tikinning oldi. Shundan xonimizga bi-i-ir tottirayin dedim, boshqa taʼmam yoʻq. Bolalardan narsa ortarmidi, erta pishganidan olib kelayotirman-da, bolam, ma, sen ham bi-i-r yeb koʻr, yangilik…

Otliqlar bir-birlariga maʼnoli qarab qoʻyishibdi. Boyagi suvoriy yana gapida davom etibdi:

– Xonga zomcha oborib nima qilasiz? Boraman deguncha bari yanchilib, ezilib ham qolar…

– Ezilmaydi, aravaga avval tuproq toʻshab, keyin zomchani yuklaganman, ha-a… oʻzining palagiga oʻrab obkelyapman. Mana, koʻrding-ku, ezilganmi?!

– Ay-y, ne qilsangiz ham bola-chaqangizga berib yuravermaysizmi?! Xon sizning zomchangizni nima qilsin, oʻzi xon boʻlsa … Xon degan sizning zomchangizga zormi?! Kelib-kelib endi sizning zomchangizni olsinmi?!

Dehqon bosh qashib cal oʻylab turibdi-da, eshagini “xih” lab debdi:

– Ey-y, xon zomchani olsa olar, olmasa, teskarisiga olar… – U gapining soʻngidan dehqonchasiga soʻkinib ham qoʻyibdi.

Otliqlar bir-birlariga boyagidan ham maʼnoliroq qarab qoʻyib, yoʻlga tushibdilar. Dehqon eson-omon xon saroyiga yetib boribdi. Saroybonlar xonning shikordan bugun qaytib kelganini, ertaga qabul qilishini unga aytishibdi. Bir navkarni qoʻshib yuborib, karvonsaroyga joylashtirishibdi. Dehqon bunday mulozamatdan bir xursand, bir hayron emish…

Ertalab kechagi navkar oʻzi yoʻl boshlab, xon saroyiga olib kiribdi. Toʻrtta zomchani xurjuniga solib kelgan dehqonni xon arzxonasidagi taxt oldiga olib borishibdi. Xon baribir xonda! Xonning ijozatisiz yuziga, koʻziga qarab boʻlmaydi.

– Nima arzing bor? – yangrabdi viqorli ovoz.

– Hm-m, hm-m, erta pishgan ekindan yangilik, deb zomcha obkelgandim, xonimiz qabul qilsalar… shod boʻlardim, boshqa hech gapim yoʻq, olampanoh, – debdi yerdan koʻzini uzmay.

– Xon sening zomchangga zormi?! Kelib-kelib sening zomchangni olsinmi?!

Dehqon bobo bechoraning qulogʻi shangʻillab, koʻzi tinib ketibdi: kechagi ovoz, kechagi savol, kechagi barvasta otliq... “Ajaling bitib kelgan ekansan, manglayi qora!” – debdi oʻzi-oʻziga ichidan, – «kallang zomcha boʻladi endi!»… Keyin ne boʻlsa, boʻldi, degan oʻyda boshini koʻtaribdi va:

– Xon hazratim, shu kechagi koʻprikning ustidagi gap… – debdi zoʻr-bazoʻr.

Dehqonning kechagi beadabligi – sirtidan boʻlsa ham xonni soʻkkani uchun jazolamoqchi boʻlib oʻtirgan xon uning zukkoligi, sodda va rostgoʻyligiga tan berib, qah-qah urib kulib yuboribdi. Saroyni xon kulgusiga qoʻshilgan boshqa amaldorlarning qah-qahasi jaranglatib yuboribdi.

Dehqonmi? Dehqonning aravasini sarpolarga toʻldirib saroydan kuzatib qoʻyishibdi. Oʻtakasi yorilayozgan dehqon bobo bechora olib kelgan zomchalarini madrasadagi talabalarga “jonimning sadaqasi”, deb tekinga tarqatib yuborgan ekan. To uyiga yetib kelguncha “qolgan umrimda xonga zomcha olib bormasman”, deb takrorlarmish.

Dehqon bobo xonga yana zomcha olib bordimi, yoʻqmi, bilmayman-u, lekin uning xonga aytgan gapi el ichida mashhur boʻlib ketgani rost.

Tursunboy ABDULLAEV,

Xitoy qishlogʻi.