ŞARIAT VA TARIQAT

Dinning amaliy qismi bölgan şahodat kalimasini aytiş, namoz öqiş, zakot beriş, röza tutiş va haj qiliş kabi ibodatlarning "Islom” deb atalişini, şunga amal qilib islom ahkomlarini yuritiş şariat deb nomlanişini hammamiz yaxşi bilamiz.

Mustabid tuzum tufayli dinimizdan uzoqlaşişimiz jarayonida tasavvuf ilmidan, yaʼni tariqatdan ham butunlay uzoqlaşib ketganimiz ayni haqiqat.

Köpçiligimiz bu haqda umuman oddiy tasavvurga ham ega emasmiz. Xozirda u haqda turli gap - sözlar köpayib ketdi. Ularning qay biri töğri, qay biri notöğri ekanini ajratib olişning özi qiyin bölib qoldi.

Tasavvuf taʼlimoti vatanparvarlik ruhi bilan suğorilgan yöldir. Şuningdek, tasavvuf insonlararo kelişmovçilik va tengsizlikka qarşi turib, odamlarga ahil va birdam bölib yaşaşni tavsiya qiladi, uruş va qözğolonni qoralaydi, dunyo miqyosida bir ajoyib universalizm, yaʼni barça insoniyatni seviş ğoyasini talqin etadi. Tasavvuf taʼlimotida talqin etilgan huquqiy qaraşlar, masalan, boşqalarning huquqini tanib, hurmat qiliş, insonlarga tajovuz qilmaslik, ularning yaşaş huquqini saqlaş, hatto hayvonlarga ham ozor va aziyat bermaslik kabi oliy ğoyalar, insonlarni tarbiyalaş uçun maʼnaviy-ahloqiy, diniy-tasavvufiy va adabiy-estetik taʼsir qilişda muhim omil bölib xizmat qiladi.

Tariqatning ilk bosqiçi şariatdir. Haqiqat esa keyingi yuksak maqomdir. Demak, tariqat şariatdan haqiqatga boradigan yöl. Xöja Ahmad Yassaviy "Şariat  - zohirida aʼzolar bilan amal qiliş, tariqat - qalb bilan amal qiliş, haqiqat esa sir (qalbdagi javhar, köngil) bilan amal qilişdir” - deganlar.

Şariat bilan tariqat orasidagi aloqa ikkisi bir-birini töldiradi. Ular orasida ixtilof bölişi mutlaqo mumkin emas. Agar baʼzi bir tuşunmovçiliklar çiqsa, ikki tarafning özi ham tanqid qiladigan, Qurʼon va sunnatdan taşqaridan olingan narsalar haqida bölişi mumkin.

Ming afsuslar bölsinkim, zamon ötişi bilan tasavvufning surati buzilib, Islom taʼlimotidan, şariat ahkomlaridan uzoqlaşaverdi.

Bu açinarli holatning asosiy sababi taʼlim-tarbiyaning zaiflaşib, islomiy savodsizlikning ommalaşganida edi. Oqibatda baʼzi tanballar tasavvufni daromad manbaiga aylantirib oldilar. Ilm, taqvo, amalning örnini soxta karomatlar egalladi. Şayxlar ruhiy tarbiya ustozlari emas, hojatlarni çiqariş va raddi balo bilan maşğul böladigan azayimxonlarga aylandilar. Afsuski, şayxlikni daʼvo qiluvçi köpgina kimsalar va muridlikni daʼvo qiluvçilarning aksariyati şarʼiy ilmlardan bexabar yoki oz xabardor bölganlari uçun tasavvufga ham doğ tuşirganlar isnod keltirganlar va hamon bu holat yuz berib turibdi.

Afsuski, şariatning asl qoidalariga ergaşmaydigan, uni özlariça tuşunişga harakat qiladigan hamda şariatni tariqat va tasavvufdan alohida tuşunadiganlar özlarining johilona hatti-harakatlari bilan köplab nizo va ixtiloflarning kelib çiqişiga sabab bölmoqdalar.

Özlarini guyoki salaflar davrida yaşayotgandek his qilib, turmuş tarzi, qiyiniş, yeb-içiş, atrofdagilarga öz taʼsirini ötkaziş kabi körinişlarda qaysidir maʼnoda rahnamo bölişga harakat qilayotirlar. Baʼzi muridlar (söfiylar) pirlariga haddan taşqari baho berib, ularning gaplarini şariatning hukmidan ham ustun qöyişgaça borib yetganlar. Baʼzi joxillar tasavvufni şariatdan ustun qöyib, tariqatsiz şariat bölişi mumkin emas, şariatsiz tariqat bölişi mumkin, mana bizlar şariatsiz tariqatga kirdik (astağfirulloh) deyişliklari, özi qöl bergan piriga kör-körona ergaşiş, hatto unga siğiniş darajasida (astağfirulloh) eʼtiqod qilişlari, baʼzilari guldek oilasini taşlab, "Eşon buva”ning iştiroklaridagi yiğinlarida qornini qampaytirib, nazarga tuşiş umidida yurişgani, yana bir xillari, talabi ilmni tark qilib, boşqalardan farqli kiyim kiyib, "Tariqat haqiqatdir, biz haqiqatdamiz, siz nimadasiz? Abu, Hanifa ham şayxga qöl bergan, oxirgi ikki yili bölmaganda Numon halok bölar edi” degan gap-sözlarni qilib, özlarini boşqalardan ustun his qilişadi.

Eng açinarlisi ana şunday tasavvuf va tariqatdan yiroq kimsalar özlarini bu sohaning daholari qilib körsatişlari, ommaga şu maqomda turib murojaat va munosabatda bölişlari, şu yöl bilan qaysidir maʼnoda kattagina taʼsir kuçiga ega bölib olişga harakat qilayotganliklari maʼlum bölmoqda.

Bu va bunga öhşagan ilmsizlik asosidagi gap-sözlar haqiqiy tasavvuf yöliga, Alloh taoloning roziligini tilagan solihlar yöliga mutlaqo ziddir.

Xöja Ahmad Yassaviy fikriga köra, şariatsiz tariqat va tariqatsiz haqiqat yöq. Tariqatga qadam qöygan odam şariatga suyanmasa, şayton kelib iymoniga çang soladi.

Xöja Ahmad Yassaviy dedilar: "Oxir zamonda bizdan keyin şunday maşoyixlar paydo bölgay, Iblis alayhilaʼna ulardan saboq olgay. Ular Iblisning işini qiladilar, xalqqa döst bölib, xalq istagini bajaradilar, muridlarini boşqaradilar, lekin ular maqsadga erişolmaydilar. Zohir körinişlarini orasta qilib, muridlardan köp taʼmalar qilib, botinlarini xarob qilgaylar. Kufr bilan imonni farqlay olmaslar, olimlarni xuş körmay, ularga iltifot qilmaslar. Ahli sunna val jamoatni duşman körib, ahli bidʼat va zalolatni sevadilar. Yomonlikni peşa qilib, Alloh taolodan yaxşilik umid qilgay va şayxlikni daʼvo qilurlar. Ammo şayxlik işini xor qilib, muridlarining eşigida yurgaylar. Bunday kişi muridga pirlik qilmasligi, şayxlik qilib, muriddan muomala olmasligi kerak. Agar murid nazr bermasa, zörlik bilan tortib olgay. Agar u nazrni olib, şunga loyiq kişiga yoki yöqsilga bermay, öziga va oila ahliga sarflasa, it ölimtigini isteʼmol qilgandek bölur. Agar olib yesa va undan kiyim kiysa, u kiyim egnida ekan, öqigan namozi, tutgan rözasi Alloh taolo dargohida qabul bölmas va yegan har luqmasi uçun uç ming yil dözaxda azoblangay”.

Yana Xoja Ahmad Yassaviy (r.a.) aytadilar: "Voy öşa kişilargaki, bunday (sohta) şayxlarga qöl berib ibodat qilurlar va özlarini azobga giriftor eturlar”.

Islom dini aqidasi böyiça, biz musulmonlar şariatga ham, tariqatga ham barobar-ijobiy fikr bilan qaraymiz. Tasavvuf tariqatlari islom şariati ahkomlarini töla eʼtirof etgan holda möʼmin-musulmonlarning ahloqiy fazilatlarini takomillaştirişga xizmat qiladi deb bilamiz. Biz aytamizki: "tasavvuf şariatdan taşqaridagi, undan yuqoriroq turuvçi alohida bir yöl emas. Tasavvuf şarʼiy ahkomlarni sevib, içki (botiniy) huzur bilan ado etmoqlikdir”.

Aslida Alloh taoloning sevgisiga erişişni istagan banda uçun eng töğri yöl U zotning barça jonzotlarini va eng avvalo Robbimizning sevimli habibi bölmiş Muhammad Mustafo (s.a.v) ni sevişdir.

Mömin-musulmonlar uçun erta-yu keç bir lahza ham Alloh taoloning zikridan ğofil kolmagan xolda, u zotning amrlariga böysunib, qaytarganlaridan qaytib, halol-pok rizq talabida mehnat qilib, jamiyatning işonçli, solih bir vakili, vafodor er, mehribon ota, sodiq döst, silayi rahm qiluvçi qarindoş, masjidga şoşilib borib, sekin qaytuvçi namozxon, öziga ravo körgan yaxşiliklarni özga musulmonlarga ham ravo köruvçi qalbi saxiy inson va eng muhimi, xar bir yaxşi amalida Rasululloh (s.a.v)ga iqtido qiluvçi sodiq muqtadiy bölişdan köra töğriroq yölni biz bilmaymiz.

Zero, bu aytilganlarning barçasi sevimli Robbimiz bizdan talab qilgan, u zotning elçisi, Habibölloh Muhammad mustafo(s.a.v) bizga Alloh taoloning amri ila yetkazgan vojibotlardir. Töğri, eʼtiqoddagi heç bir mutasavvuf, töğri tariqatdagi heç bir pir-u murid bu vojibotlarning birortasini inkor qilmaydi. Bularni inkor qilganlarning eʼtiqodi ham, tariqati ham şubhalidir.

A. Matsafoyev,

"Yusuf Eşon bobo” jomʼe masjidi imom-xatibi