ShARIAT VA TARIQAT

Dinning amaliy qismi boʻlgan shahodat kalimasini aytish, namoz oʻqish, zakot berish, roʻza tutish va haj qilish kabi ibodatlarning "Islom” deb atalishini, shunga amal qilib islom ahkomlarini yuritish shariat deb nomlanishini hammamiz yaxshi bilamiz.

Mustabid tuzum tufayli dinimizdan uzoqlashishimiz jarayonida tasavvuf ilmidan, yaʼni tariqatdan ham butunlay uzoqlashib ketganimiz ayni haqiqat.

Koʻpchiligimiz bu haqda umuman oddiy tasavvurga ham ega emasmiz. Xozirda u haqda turli gap - soʻzlar koʻpayib ketdi. Ularning qay biri toʻgʻri, qay biri notoʻgʻri ekanini ajratib olishning oʻzi qiyin boʻlib qoldi.

Tasavvuf taʼlimoti vatanparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan yoʻldir. Shuningdek, tasavvuf insonlararo kelishmovchilik va tengsizlikka qarshi turib, odamlarga ahil va birdam boʻlib yashashni tavsiya qiladi, urush va qoʻzgʻolonni qoralaydi, dunyo miqyosida bir ajoyib universalizm, yaʼni barcha insoniyatni sevish gʻoyasini talqin etadi. Tasavvuf taʼlimotida talqin etilgan huquqiy qarashlar, masalan, boshqalarning huquqini tanib, hurmat qilish, insonlarga tajovuz qilmaslik, ularning yashash huquqini saqlash, hatto hayvonlarga ham ozor va aziyat bermaslik kabi oliy gʻoyalar, insonlarni tarbiyalash uchun maʼnaviy-ahloqiy, diniy-tasavvufiy va adabiy-estetik taʼsir qilishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.

Tariqatning ilk bosqichi shariatdir. Haqiqat esa keyingi yuksak maqomdir. Demak, tariqat shariatdan haqiqatga boradigan yoʻl. Xoʻja Ahmad Yassaviy "Shariat  - zohirida aʼzolar bilan amal qilish, tariqat - qalb bilan amal qilish, haqiqat esa sir (qalbdagi javhar, koʻngil) bilan amal qilishdir” - deganlar.

Shariat bilan tariqat orasidagi aloqa ikkisi bir-birini toʻldiradi. Ular orasida ixtilof boʻlishi mutlaqo mumkin emas. Agar baʼzi bir tushunmovchiliklar chiqsa, ikki tarafning oʻzi ham tanqid qiladigan, Qurʼon va sunnatdan tashqaridan olingan narsalar haqida boʻlishi mumkin.

Ming afsuslar boʻlsinkim, zamon oʻtishi bilan tasavvufning surati buzilib, Islom taʼlimotidan, shariat ahkomlaridan uzoqlashaverdi.

Bu achinarli holatning asosiy sababi taʼlim-tarbiyaning zaiflashib, islomiy savodsizlikning ommalashganida edi. Oqibatda baʼzi tanballar tasavvufni daromad manbaiga aylantirib oldilar. Ilm, taqvo, amalning oʻrnini soxta karomatlar egalladi. Shayxlar ruhiy tarbiya ustozlari emas, hojatlarni chiqarish va raddi balo bilan mashgʻul boʻladigan azayimxonlarga aylandilar. Afsuski, shayxlikni daʼvo qiluvchi koʻpgina kimsalar va muridlikni daʼvo qiluvchilarning aksariyati sharʼiy ilmlardan bexabar yoki oz xabardor boʻlganlari uchun tasavvufga ham dogʻ tushirganlar isnod keltirganlar va hamon bu holat yuz berib turibdi.

Afsuski, shariatning asl qoidalariga ergashmaydigan, uni oʻzlaricha tushunishga harakat qiladigan hamda shariatni tariqat va tasavvufdan alohida tushunadiganlar oʻzlarining johilona hatti-harakatlari bilan koʻplab nizo va ixtiloflarning kelib chiqishiga sabab boʻlmoqdalar.

Oʻzlarini guyoki salaflar davrida yashayotgandek his qilib, turmush tarzi, qiyinish, yeb-ichish, atrofdagilarga oʻz taʼsirini oʻtkazish kabi koʻrinishlarda qaysidir maʼnoda rahnamo boʻlishga harakat qilayotirlar. Baʼzi muridlar (soʻfiylar) pirlariga haddan tashqari baho berib, ularning gaplarini shariatning hukmidan ham ustun qoʻyishgacha borib yetganlar. Baʼzi joxillar tasavvufni shariatdan ustun qoʻyib, tariqatsiz shariat boʻlishi mumkin emas, shariatsiz tariqat boʻlishi mumkin, mana bizlar shariatsiz tariqatga kirdik (astagʻfirulloh) deyishliklari, oʻzi qoʻl bergan piriga koʻr-koʻrona ergashish, hatto unga sigʻinish darajasida (astagʻfirulloh) eʼtiqod qilishlari, baʼzilari guldek oilasini tashlab, "Eshon buva”ning ishtiroklaridagi yigʻinlarida qornini qampaytirib, nazarga tushish umidida yurishgani, yana bir xillari, talabi ilmni tark qilib, boshqalardan farqli kiyim kiyib, "Tariqat haqiqatdir, biz haqiqatdamiz, siz nimadasiz? Abu, Hanifa ham shayxga qoʻl bergan, oxirgi ikki yili boʻlmaganda Numon halok boʻlar edi” degan gap-soʻzlarni qilib, oʻzlarini boshqalardan ustun his qilishadi.

Eng achinarlisi ana shunday tasavvuf va tariqatdan yiroq kimsalar oʻzlarini bu sohaning daholari qilib koʻrsatishlari, ommaga shu maqomda turib murojaat va munosabatda boʻlishlari, shu yoʻl bilan qaysidir maʼnoda kattagina taʼsir kuchiga ega boʻlib olishga harakat qilayotganliklari maʼlum boʻlmoqda.

Bu va bunga oʻhshagan ilmsizlik asosidagi gap-soʻzlar haqiqiy tasavvuf yoʻliga, Alloh taoloning roziligini tilagan solihlar yoʻliga mutlaqo ziddir.

Xoʻja Ahmad Yassaviy fikriga koʻra, shariatsiz tariqat va tariqatsiz haqiqat yoʻq. Tariqatga qadam qoʻygan odam shariatga suyanmasa, shayton kelib iymoniga chang soladi.

Xoʻja Ahmad Yassaviy dedilar: "Oxir zamonda bizdan keyin shunday mashoyixlar paydo boʻlgay, Iblis alayhilaʼna ulardan saboq olgay. Ular Iblisning ishini qiladilar, xalqqa doʻst boʻlib, xalq istagini bajaradilar, muridlarini boshqaradilar, lekin ular maqsadga erisholmaydilar. Zohir koʻrinishlarini orasta qilib, muridlardan koʻp taʼmalar qilib, botinlarini xarob qilgaylar. Kufr bilan imonni farqlay olmaslar, olimlarni xush koʻrmay, ularga iltifot qilmaslar. Ahli sunna val jamoatni dushman koʻrib, ahli bidʼat va zalolatni sevadilar. Yomonlikni pesha qilib, Alloh taolodan yaxshilik umid qilgay va shayxlikni daʼvo qilurlar. Ammo shayxlik ishini xor qilib, muridlarining eshigida yurgaylar. Bunday kishi muridga pirlik qilmasligi, shayxlik qilib, muriddan muomala olmasligi kerak. Agar murid nazr bermasa, zoʻrlik bilan tortib olgay. Agar u nazrni olib, shunga loyiq kishiga yoki yoʻqsilga bermay, oʻziga va oila ahliga sarflasa, it oʻlimtigini isteʼmol qilgandek boʻlur. Agar olib yesa va undan kiyim kiysa, u kiyim egnida ekan, oʻqigan namozi, tutgan roʻzasi Alloh taolo dargohida qabul boʻlmas va yegan har luqmasi uchun uch ming yil doʻzaxda azoblangay”.

Yana Xoja Ahmad Yassaviy (r.a.) aytadilar: "Voy oʻsha kishilargaki, bunday (sohta) shayxlarga qoʻl berib ibodat qilurlar va oʻzlarini azobga giriftor eturlar”.

Islom dini aqidasi boʻyicha, biz musulmonlar shariatga ham, tariqatga ham barobar-ijobiy fikr bilan qaraymiz. Tasavvuf tariqatlari islom shariati ahkomlarini toʻla eʼtirof etgan holda moʻʼmin-musulmonlarning ahloqiy fazilatlarini takomillashtirishga xizmat qiladi deb bilamiz. Biz aytamizki: "tasavvuf shariatdan tashqaridagi, undan yuqoriroq turuvchi alohida bir yoʻl emas. Tasavvuf sharʼiy ahkomlarni sevib, ichki (botiniy) huzur bilan ado etmoqlikdir”.

Aslida Alloh taoloning sevgisiga erishishni istagan banda uchun eng toʻgʻri yoʻl U zotning barcha jonzotlarini va eng avvalo Robbimizning sevimli habibi boʻlmish Muhammad Mustafo (s.a.v) ni sevishdir.

Moʻmin-musulmonlar uchun erta-yu kech bir lahza ham Alloh taoloning zikridan gʻofil kolmagan xolda, u zotning amrlariga boʻysunib, qaytarganlaridan qaytib, halol-pok rizq talabida mehnat qilib, jamiyatning ishonchli, solih bir vakili, vafodor er, mehribon ota, sodiq doʻst, silayi rahm qiluvchi qarindosh, masjidga shoshilib borib, sekin qaytuvchi namozxon, oʻziga ravo koʻrgan yaxshiliklarni oʻzga musulmonlarga ham ravo koʻruvchi qalbi saxiy inson va eng muhimi, xar bir yaxshi amalida Rasululloh (s.a.v)ga iqtido qiluvchi sodiq muqtadiy boʻlishdan koʻra toʻgʻriroq yoʻlni biz bilmaymiz.

Zero, bu aytilganlarning barchasi sevimli Robbimiz bizdan talab qilgan, u zotning elchisi, Habiboʻlloh Muhammad mustafo(s.a.v) bizga Alloh taoloning amri ila yetkazgan vojibotlardir. Toʻgʻri, eʼtiqoddagi hech bir mutasavvuf, toʻgʻri tariqatdagi hech bir pir-u murid bu vojibotlarning birortasini inkor qilmaydi. Bularni inkor qilganlarning eʼtiqodi ham, tariqati ham shubhalidir.

A. Matsafoyev,

"Yusuf Eshon bobo” jomʼe masjidi imom-xatibi