2019-yilning 7 oyi davomida Qoraqalpoğiston Pespublikasi böyiça xizmat körsatiş hajmi 3 trillion sömdan oşdi

Zamonaviy jamiyatda xizmatlar sohasining örni qanday?

Zamonaviy jamiyat hayotida xizmatlar sohasi juda keng tarqalgan hodisa hisoblanadi. Bugungi kunda u yoki bu turdagi xizmatlar körsatmaydigan yoki heç bölmaganda unga duç kelmagan korxonalar deyarli yöq. Har birimiz har kuni xizmat körsatiş taʼsirida bölamiz. Biz uyali aloqa, Internet, savdo-köngiloçar markazlar, umumovqatlaniş, gözallik salonlari, konsalting, tibbiy va öquv markazlari xizmatlaridan foydalanamiz, turli transport vositalarida safar qilamiz va yuk taşiymiz. Bu barça xizmat turlari xizmatlar sohasi tuşunçasini taşkil etadi.

Xizmatlar sohasi nimani özida aks ettiradi?

Xizmatlar sohasi – korxonalar, taşkilotlar hamda jismoniy şaxslar tomonidan körsatiladigan turli xizmat turlarini takror işlab çiqarişni öz içiga olgan jamlanma soha hisoblanadi. Boşqaça aytganda, xizmatlar sohasi tijorat, kasbiy va maişiy xizmatlarni körsatişga ixtisoslaşgan mamlakat iqtisodiyotining tarmoqlari hisoblanadi.

Xizmatlarning isteʼmolçisi sifatida köpçilik uning mazmun-mohiyati va ahamiyatini tuşunmaydi.

Xizmatlar özi nima?

Adabiyotlarda xizmatlar tuşunçasining bir neçta taʼriflari mavjud:

bu foydali harakatlar, iş yoki umuman olganda faoliyat;

bu sotiş maqsadida işlab çiqariladigan nomoddiy aktivlar;

bu jarayon yoki bir qator harakatlar, yaʼni bu harakatlar qiymatni yaratiş vositasi bölişi mumkin. Ular qiymat yaratişi mumkin, lekin ularning özi mustaqil qiymat hisoblanmaydi.

Xizmatlar bu isteʼmolçilarning (yuridik va jismoniy şaxslar) holatini özgartiradigan yoki tovarlar, xizmatlar yoki moliyaviy aktivlarni ayirboşlaşda kömaklaşadigan işlab çiqariş faoliyati natijasidir.

Iqtisodiyotda xizmatlar bozor va nobozor xizmatlarga bölinadi. Bozor xizmatlari oldi-sotdi obʼekti sifatida iqtisodiy ahamiyatga ega narxlarda (xizmatlar işlab çiqaruvçi xarajatlarini töliq yoki qisman qoplaydigan) realizatsiya qilinadigan xizmatlar hisoblanadi.

Nobozor xizmatlarga isteʼmolçilarga iqtisodiy ahamiyatga ega bölmagan narxlarda (bepul asosda) körsatiladigan xizmatlar taalluqli böladi. Ular ijtimoiy yönaltirilgan bölib, har qanday darajada byudjetdan yoki byudjetdan taşqari fondlardan, şuningdek, jamoat taşkilotlari fondlari mablağlari hisobidan tölanadigan xizmatlardir. Bepul xizmatlar, masalan, bepul taʼlim, soğliqni saqlaş, davlat boşqaruvi, mudofaa va boşqa xizmatlarni öz içiga oladi.

Xizmatlar sohasi moddiy işlab çiqarişga nisbatan bir qator öziga xos xususiyatlarga ega.

Birinçidan, tovarlardan farqli ravişda xizmatlar bir vaqtning özida işlab çiqariladi va isteʼmol qilinadi hamda saqlanmaydi.

Ikkinçidan, xizmatlar köpinça mahsulotlarga qarama-qarşi qöyiladi, vaholanki, sanoatda xizmatlarning ahamiyati oşib bormoqda, yaʼni bular uskunalarni taʼmirlaş, sotişdan keyingi xizmat körsatiş va tovarlarni sotiş bilan boğliq boşqa xizmatlar. Aytiş mumkinki, köp hollarda xizmatlar mahsulotning elementi bölgani kabi, mahsulotni sotişda ham xizmat elementi mavjud.

Özbekiston Pespublikasida iqtisodiy faoliyat turlari böyiça xizmatlarning statistik hisobi Özbekiston Pespublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 26-fevraldagi “2016-2020-yillarda xizmatlar sohasini rivojlantiriş dasturi töğrisida”gi 55-son qarori bilan tasdiqlangan Xizmatlar sohasini rivojlantiriş dasturiga muvofiq amalga oşiriladi.

Işlab çiqarilgan (körsatilgan) xizmatlar hajmi, bu xizmatlar işlab çiqarişga ixtisoslaşgan va xizmat körsatiş asosiy faoliyat turi hisoblanmaydigan barça xizmatlar işlab çiqaruvçilari (yuridik va jismoniy şaxslar) tomonidan körsatilgan bozor xizmatlari qiymatini anglatadi.

Iqtisodiy faoliyatning alohida turlari böyiça bozor xizmatlari hajmi nimalar hisobiga şakllantiriladi?

Aloqa va axborotlaştiriş xizmatlari kommunikatsiya sohasidagi xizmatlarni, jumladan, telefon aloqasi, teleks, telegraf, radioeşittiriş, elektron poçta, sunʼiy yöldoş va faksimil aloqasi orqali tovuşli axborot, tasvirlar va boşqa axborot oqimlarini uzatiş kabi xizmatlarni qamrab oladi. Şuningdek, tijorat axborot kanallariga xizmat körsatiş, telealoqa yordamida konferentsiyalarni ötkaziş va ularga tegişli xizmatlar körsatiş, maʼlumot va axborot xabarlarini qayta işlaş bilan boğliq axborot xizmatlari, dasturiy taʼminotni işlab çiqiş va joriy etiş xizmatlarini ham öz içiga oladi.

Moliyaviy xizmatlar moliyaviy vositaçilik va suğurta faoliyatini öz içiga oladi. Moliyaviy vositaçilik xizmatlariga pul-kredit vositaçiligi xizmatlari (moliyaviy lizing, kredit beriş, şu jumladan lombardlar), dilerlar va investitsiya fondlarining moliyaviy vositaçiligi, moliya bozorlari (tovar, fond va valyuta birjalari) uçun yordamçi moliyaviy vositaçilik xizmatlari va boşqa moliyaviy xizmatlar kiradi.

Moliyaviy xizmatlar hajmida moliyaviy vositaçilik hisobidan olingan foizli daromadlar hajmi (xizmatlar uçun belgilangan tölovlar miqdorida), hamda qarz beriş yoki omonatni saqlaş böyiça moliyaviy muassasalarning xizmatlari uçun tölovlar hisobga olinadi.

Hayotni, mol-mulkni, transport vositalarini suğurta qiliş xizmatlari va boşqa suğurta turlari suğurta taşkilotlari tomonidan taqdim etiladi. Suğurtalovçilarning suğurta xizmatlari hajmi bevosita suğurta qiliş böyiça suğurta mukofotlari tuşumi hisoblanadi. Bunda qayta suğurta qiliş böyiça qabul qilingan şartnomalar böyiça suğurta mukofotlari hisobga olinadi hamda suğurtalovçilarga qayta suğurta qiliş uçun berilgan şartnomalar böyiça suğurta mukofotlari çiqarib taşlanadi. Bundan taşqari, moliyaviy xizmatlar suğurta sohasidagi yordamçi xizmatlarni (aktuariylar, adjasterlar, suğurta syurveyerlari va assistanslar) ham öz içiga oladi.

Transport xizmatlari transportning barça turlarida yuklar va yölovçilarni taşiş faoliyati hamda taşiş uçun yordamçi xizmat turlari, şu jumladan logistika xizmatlarini öz içiga oladi.

Logistika – iqtisodiy subʼektlar örtasida tovarlar, xizmatlar va axborot almaşinuvi bilan boğliq faoliyat turi hisoblanadi. Logistik funktsiyalarga buyurtmani qayta işlaş, materiallar oqimini şakllantiriş, mahsulotlarni yiğiş, qadoqlaş, taşiş, saqlaş va h.k. kiradi.

Amaldagi narxlarda transport faoliyati böyiça bozor xizmatlari körsatiş taşişdan hamda transport turlari böyiça transport faoliyatini amalga oşiriş bilan boğliq bölgan boşqa faoliyatdan (yuklaş va tuşiriş, transport-ekspeditorlik xizmatlari va b.q.) tuşgan tuşum summasi sifatida aniqlanadi. Avtomobil transportida yuklarni taşiş böyiça bozor xizmatlari hajmiga öz ehtiyojlari uçun (masalan, öz mahsulotlarini (tovarlarini) özining çakana savdo tarmoğiga, içki xöjalik, içki zavod, içki obʼekt va şunga öxşaş) yetkazib beriş böyiça xizmatlar hajmi qöşilmaydi.

Yaşaş va ovqatlaniş xizmatlari qisqa muddatli turar joylar, mehmonxonalar, motellar va boşqa turar joylar bilan taʼminlaş hamda oziq ovqat va içimliklar yetkazib beriş böyiça xizmatlar körsatişni öz içiga oladi.

Savdo xizmatlari ulgurji va çakana savdo xizmatlarini birlaştirgan holda şartnomalar, buyurtmalar, komissiyalar yoki agentlik şartnomalari asosida boşqa şaxs manfaatlari uçun tovarlarni oldi-sotdisi böyiça vositaçilik xizmatlari hamda avtomobillar va mototsikllarni taʼmirlaş va texnik xizmat körsatiş böyiça xizmatlarni ham öz içiga oladi.

Köçmas mulk bilan boğliq xizmatlar – turar joy va noturar joy binolarini ijaraga beriş xizmatlari hamda köçmas mulkni sotib oliş va sotişda vositaçilik xizmatlarini öz içiga olgan köçmas mulk bilan boğliq operatsiyalar böyiça faoliyat hisoblanadi.

Taʼlim sohasidagi xizmatlar davlat muassasalarida, jumladan, oliy, örta maxsus, kasb-hunar, umumtaʼlim maktablari, maktabgaça taʼlim muassasalarida tijorat taʼlim xizmatlari, şuningdek, har qanday darajadagi xususiy taʼlim va har qanday kasbga öqitiş, radio va televideniye, Internet-kanallar va poçta jönatmalari orqali öqitiş bilan boğliq xizmatlarni öz içiga oladi.

Soğliqni saqlaş sohasidagi xizmatlar statsionar şifoxona muassasalari, poliklinikalar, stomatologiya muassasalari, tibbiy laboratoriyalar tomonidan pullik asosida körsatiladigan xizmatlar kompleksini öz içiga oladi.

Ijara xizmatlari – operatorsiz maşina va uskunalarni ijaraga beriş, maişiy jihozlar va şaxsiy buyumlarni ijaraga beriş böyiça xizmatlar.

Meʼmorçilik, muhandislik izlanişlari, texnik sinovlar va tahlil sohasidagi xizmatlar loyihalaş, tadqiqot, konstruktorlik, texnologik va boşqa muhandislik xizmatlari, şuningdek ixtisoslaşgan taşkilotlar tomonidan şartnoma asosida bajariladigan quriliş nazorati xizmatlarini özida aks ettiradi.

Joriy yilning yanvar-iyul oylarida  Qoraqalpoğiston Pespublikasida 3022,6 mlrd.sömlik xizmatlar işlab çiqarilib, ösiş surʼati ötgan yilning mos davriga nisbatan 116,6 foizni taşkil etdi.

Qoraqalpoğiston Pespublikasida  2019-yil yanvar-iyul oylarida iqtisodiy turlari böyiça xizmatlar işlab çiqariş hajmi.

B. Tajibekov, Qoraqalpoğiston Pespublikasi statistika boşqarmasi Xizmatlar sohasi statistikasi bölimi boşliği