Quturiş – xavfli kasallik

Quturiş - hayvonlar va odamda uçraydigan, asab tizimining oğir şikastlanişi bilan keçadigan hamda ölim bilan yakun topadigan - öta xavfli yuqumli virusli kasallikdir.           Kasallikning asosiy manbai quturgan uy hayvonlari – it, muşuk, sigir, ot, eşak, çöçqa, yovvoyi hayvonlardan - çiyaböri, tulki, börsiq va boşqa hayvonlar hisoblanadi. Quturiş kasalligi yilning barça fasllarida, ayniqsa bahor va kuz oylarida köproq uçraydi. Odamlarga quturiş kasalligi 90-95 foiz holatlarda itlardan yuqadi. Kasallik odamga quturiş kasalligiga çalingan hayvonlarning tişlaşi, tirnaşi, tişlarining qadalişi, şuningdek, jarohatlangan teri va şilliq qavatlariga sölagi tuşişi paytida yuqadi. Odamning boşi va yuzini it tişlaşi, oyoq va qöllarini tişlagandan köra ança xavfli. Itning kiyim-keçak ustidan odamni tişlaşi ham xatarli. Odamning jarohatlangan terisiga tuşgan hayvonlarning sölagidagi virus nerv tolalari böylab boş va orqa miyaga yetib boradi va ularda köpayib, çuqur özgarişlar yuz berişiga sabab böladi. Ayniqsa, adaşgan nerv - tomoqtil nervi va til osti nervlarining yadrolari köproq zararlanadi. Yutiş va nafasda qatnaşadigan muskullarning tortişib qisqariş, talvasaga tuşib, tirişiş, qattiq terlaş va sölak oqişi ana şu nervlarning zararlanişiga boğliq. Boş miyada köpaygan viruslar nerv tolalari orqali içki organlarga, jumladan sölak bezlariga ötadi. Kasallik öta oğir keçib, doimo ölim bilan tugaydi.

Kasallikning yaşirin davri 1-2 oy davom etadi, baʼzan 2 haftagaça qisqarişi yoki 1-yilgaça uzayişi mumkin. Yaşirin davrning qisqa yoki uzoq bölişi quturgan hayvon tişlaganida yuzaga kelgan jarohatning qayerda joylaşgani, katta-kiçikligi va çuqur-yuzakiligiga boğliq. Jarohat boş yoki yuzda bölsa, yaşirin davr qisqaradi. Bolalarda esa bu davr kattalardagiga qaraganda umuman qisqaroq davom etadi.

Quturiş kasalligi asosan uç davrga ajratiladi:

- boşlanğiç yoki prodroma davri;       

- qözğaliş davri;

- falaj davri.

Quturiş kasalligiga çalingan hayvonlar tajovuzkor bölib, duç kelgan hayvonlar va odamlarga taşlanadi, tişlaşga, tirnaşga harakat qiladi. Yoruğlikdan qörqadi, qoronğu joyga kirib olişga harakat qiladi, egasi çaqirganida oldiga kelmaydi. Ovqatlanişdan boş tortadi, töğri kelgan jismlarni oğziga solib, yutadi, oğzidan juda köp sölak oqadi, bezovta böladi, tovuşi böğilib boşlaydi va orqa oyoqlarida yurolmay qoladi, yaʼni falajlaniş holatlari kuzatiladi. Kasallik ölim bilan yakun topadi.

Quturiş kasalligining oldini oliş uçun itni doimo boğlangan holda saqlaş, köçaga olib çiqilganda tumşuq tasmasini taqiş, itni tunda köçaga çiqarib yubormaslik va köçada qarovsiz qolişiga yöl qöymaslik kerak. Itlarni sotib olişda va boşqa joyga köçganda ularni tegişli davlat veterinariya bölimlarida röyxatdan ötkaziş hamda quturiş kasalligiga qarşi ehtiyotdan emlaş işlarini olib boriş zarur. Bundan taşqari, uyda saqlanayotgan uy hayvonlarini muntazam ravişda veterinariya körigidan ötkaziş zarur. Aziz fuqarolar! Mabodo, sizni hayvon tişlasa yoki sölagi jarohatlangan teri va şilliq qavatingizga tuşsa, unda siz zudlik bilan şifokorga murojaat qilişingiz hamda mutaxassis tavsiyasiga köra, quturişga qarşi öz vaqtida va töliq emlanişingiz kerak.

T.Boboniyozov,

tuman DSENM boş vraçi.

(Foto: http://www.uzssgzt.uz)