TILANChI ChOL HIKMATLARI

Mahalla guzarida ikki nuroniy kishi oʻtiribdi. Ulardan biri nimanidir soʻzlar ikkinchisi esa jim eshitardi. Chollarga salom berdim, roviy alik oldi. Tinglovchi nazarimda eshitmadi. Soʻzlovchi gapini davom ettirdi: "Hamma joyda va hamma zamonlarda boʻlganidek gavjum bozor edi. Keng sahndagi ustunlarning biriga yelka berib oʻtiradigan tilanchi cholga ham hamishagidek koʻpchilik eʼtibor qilmas, koʻngliga kelgani bir-ikki chaqa tashlar, cholning "Odam boʻl!” degan boʻgʻiq xitobiga parvo qilishmasdi.

Chol esa boshqa qavmdoshlariga oʻxshab moʻl-koʻl duo qilmas, oʻtkinchilarga yalinib yolvormas, aksincha, kirlanib ketgan doʻppisini oldiga qoʻygancha jim oʻtirardi. Bozorda koʻpdan buyon savdo qiluvchi bir yigit boʻlib, u ham cholga koʻnikib qolgan, u bilan qiziqmas, ahyon-ahyonda unga sadaqa tashlab oʻtardi.

Bir yaxshi kunda uning koʻngliga kelgan savol oʻziga qiziq tuyuldi va tushlik mahalida doʻkonini yopib chol oʻtiradigan tomonga yoʻl oldi. U doimgidek hazin qiyofada koʻzlarini besabab artib-netib oʻtirardi. Yigit uning doʻppisiga tanga tashladi va odatiy soʻzlarni eshitdi: "Odam boʻl!” Chol hatto yigitning yuziga bosh koʻtarib qaramadi ham.

Shunda yigit uning qarshisiga choʻkkalab oʻtirdi va qariyaning yuziga ser soldi. Ular bir-biriga tikilib qolishdi: yigit qiziqsinib, chol bemaʼno.
— Nega sen boshqalarga oʻxshab gapirmaysan, duoyu iltijo qilmaysan? — choldan soʻradi yigit.

Chol atrofga olazarak boqdi va yarashiqsiz tarzda kemtik ogʻzini ochib kulishga harakat qildi. Yigit uni telbaga yoʻydi va oʻrnidan qoʻzgʻalmoqchi edi. Chol yerdagi doʻppisini qoʻliga olib, tangalarini yerga toʻkdi. Doʻppini ushlab, yigitga qisiq koʻzlarini oʻqday qadab dedi:
— Buni jirkanmasdan, ixlos bilan kiy!

Yigit uning aytganini qilib, doʻppini boshiga kiyarkan shu zahoti yonginasida nimaningdir irillagan tovushini eshitdi. Ilkis oʻrnidan turib qaraganida irillagan narsa kattakon kulrang boʻri ekanini va jondorning bamaylixotir bozor oralab ketayotganini koʻrdi.

Bu gʻaroyib holdan ajablanib turgan yigitning koʻzlari ne ajabki, koʻzoynak taqqan, ulkan dimogʻdor ilonga tushdi. Ilon xuddi odam kabi emin-erkin vishillab bozor oralardi. Bul morning izida esa chiroyli savat tishlab, akillab borayotgan itni ham koʻrdi savdogar yigit. Uning biroz qoʻrquvga, xavotirga toʻliq hayrati battar oshgan edi.

…novvot tarozilayotgan toshbaqani, un sotayotgan maynani, "Keb qoling, baxtingizni sinab koʻring” deb qichqirayotgan tulkini, oʻroq yasab oʻtirgan temirchi yoʻlbarsni, uning oldida qop yelkalab tik turgan qoʻyni, ochiqroq joyda tamaki tortib turgan bir juft kalamushni va yakkam-dukkam odamlarni ham koʻrdi savdogar yigit…

Shu payt uning tizzasida qattiq ogʻriq turdi. Burilgan edi boshidan doʻppisi uchib tushdi. Chol tigʻli aso bilan uning tizzasiga turtayotgan edi. Chol tangalarini yerdan olib tagʻin doʻppisiga solardi. Yigit unga tiz choʻkib yolvora boshladi.
— Men kimman, odammanmi yoʻqmi, kimman, aytib ber?

Chol javob bermadi. Yigit uning jimligini oʻzicha tushundi va doʻppiga yana tanga tashladi. Moʻysafid esa tagʻin "Odam boʻl!” deb xitob qildi. Yigit endi koʻziga yosh kelganii oʻzi ham ilgʻamay gapga tushdi.
— Jon ota, bir ogʻiz ayt mening kimligimni. Men shuni bilayin, seni uyimga olib ketib ardoqlab yuraman, oʻz otamday koʻraman…

— Odam boʻl, odam boʻl, odam boʻl… — chol boshqa javob qilmadi.

Bugun u bozordagi donishmand qariya ham yoʻq, uning sinoatiga guvoh yigit ham. Ammo oʻsha haqiqatning mantigʻi hamon amalda. Shunday emasmi?”.
Guzardagi nuroniy tilidan bu qadim rivoyatni eshitib oʻylanib qoldim…

YaXShIMI,YoMONMI?
Qogʻozga tushirgan — Xurshid Davron

Uzoq yillar men ham ana shu tilanchi chol haqida hamqishloq bobodan bir rivoyat  eshitganman.

Tong-sahar payti bozorning oʻzi oʻrgangan joyida, kirlanib ketgan doʻppisini yerga qoʻygancha, rasta ustunlarining biriga yelka berib oʻtirgan tilanchi cholning oldiga bir yigit kelib soʻrabdi:
-   Ota, men olis yurtdan keldim. Ayt-chi, bu shaharning odamlari oʻzi qanaqa, yaxshimi, yomonmi?
-  Avval sen ayt, — debdi tilanchi chol -  shahringdagi odamlar qanaqa edi, yaxshimidi, yomonmidi?
-  Eh,ota, men aytmay, sen eshitma. Oʻsha shahar odamlariday muttahamlarni koʻrmaganman, bu yerlarga oʻshalarning dastidan qochib keldim.
-  Ovora boʻpsan,bu yerdayam xuddi oʻshanaqa odamlar yashaydi. — deb gʻamgin bosh chayqabdi tilanchi chol.
Yigitning hafsalasi pir boʻlib bozordan chiqib ketibdi.

Ayni peshin payti tilanchi cholning oldiga boshqa bir yigit kelib soʻrabdi:
-   Ota, men hozirgina qoʻshni yurtdan kelgan karvondan tushdim. Iloji boʻlsa shahringizga oilamni olib kelmoqchiman. Ayt-chi, bu shaharning odamlari oʻzi qanaqa, yaxshimi, yomonmi?
-  Mehmon, — debdi tilanchi chol boshini ham koʻtarmay, — oʻsha sen yashagan shahringdagi odamlar qanaqa edi, yaxshimidi, yomonmidi?
-  Zarurat boʻlmasa shahrimni tark etmasdim. Chunki men yashagan shahar ahli juda mehribon, saxovatli va mehmondoʻst odamlar.
-  Kuyinma,bu shahardayam xuddi oʻshanaqa mehribon, saxovatli va mehmondoʻst odamlar yashaydi. — deb boshini koʻtarib yigitning koʻzlariga tikilibdi tilanchi chol.
Bu gapni eshitgan yigit xursand boʻlganicha bozordan chiqib ketibdi.

Har ikki suhbatga guvoh boʻlgan  kosib  jahl bilan  doʻkonchasidan boshini chiqarib tilanchi choldan  soʻrabdi:
-  Bu nima qiliq, biriga shahrimizni yomon deysan, ikkinchisiga yaxshi deysan? Qanaqa odamsan oʻzi?
- Hamshahar, — debdi tilanchi chol boshini gʻamgin chayqab. — Biriga shahrimizda yomon koʻpaymasin, ikkinchisiga yaxshi koʻpaysin degan niyatda oʻsha gaplarni aytdim. Inson yomonlik izlasa yomonlik, yaxshilik izlasa yaxshilik topadi..

Uzoq yillar oʻtsayam bu rivoyat hamisha esimda