KREDIT ŞARTNOMASI VA UNING BAJARILIŞI BILAN BOĞLIQ NIZOLAR

Kredit deganda, öz egalari qölida vaqtinça böş turgan pul mablağlarini boşqalar tomonidan maʼlum muddatga haq tölaş şarti bilan qarzga oliş va qaytarib beriş yuzasidan kelib çiqqan munosabatlar tuşuniladi. Uşbu munosabatlar kredit şartnomasi bilan tartibga solinadi. Kredit şartnomasi yozma şaklda tuzilişi şart. Yozma şaklga rioya kilmaslik kredit şartnomasining haqikiy bölmasli¬giga olib keladi. Bunday şartnoma öz-özidan haqiqiy bölmaydi.

Amaldagi Fuqarolik kodeksining 744-moddasiga binoan, kredit şartnomasi böyiça bir taraf, yaʼni bank yoki boşqa kredit taşkiloti (kredit beruvçi, kreditor) ikkinçi tarafga (kredit oluvçiga) şartnomada nazarda tutilgan miqdorda va şartlar asosida pul mablağlari (kredit) beriş, qarz oluvçi esa olingan pul summasini qaytariş va uning uçun foizlar tölaş majburiyatini oladi. Şartnoma iştirokçilarining uşbu majburiyatlarni ikki tomonlama real va lozim darajada bajarişi bilan odatta kredit şartnomasini tuzişdan közlangan maqsadga erişiladi. Ammo, baʼzi hollarda kredit şartnomasi tomonlarning birining aybi bilan bajarilmay qoladigan holatlar ham uçrab turadi. Şu sababli, köpçilik hollarda kredit şartnomasi tuzilayotgan paytta tomonlar özlarining manfaatlarini kafolatlaş maqsadida fuqarolik qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatlarning bajarilişini taʼminlaş usullardan foydalanadilar. Fuqarolik qonunçilikda majburiyatning bajarilişini taʼminlaş neustoyka, garov, qarzdorning mol-mulkini uşlab qoliş, kafillik, kafolat, zakalat hamda qonun hujjatlari yoki şartnomada nazarda tutilgan boşqa usullar bilan taʼminlanişi mumkinligi körsatilgan.

Maʼlumki, sudlar tomonidan kredit şartnomalaridan kelib çiqadigan nizolarni körişda majburiyatlar bajarilişini taʼminlaş töğrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarining bir xilda qöllanilişini taʼminlaş maqsadida 2006-yil 22-dekabr kuni Özbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oliy xöjalik sudi Plenumining «Kredit şartnomalaridan kelib çiqadigan majburiyatlar bajarilişini taʼminlaş töğrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qöllaşning ayrim masalalari haqida»gi 13/150-sonli qarori qabul qilingan.

Kredit şartnomasi tuzilgandan boşlab, taraflarning huquq va burçlari vujudga keladi. Yuqorida qayd qilingan Plenum qarorida körsatilişiça,  bank yoki boşqa kredit taşkiloti va qarz oluvçi örtasida kredit şartnomasidan kelib çiqadigan huquqiy munosabat kredit taşkilotining keyinçalik, kelişilgan muddatlarda, kredit beriş majburiyatini va qarz oluvçining olingan kreditni qaytariş va u böyiça foizlarni tölaş majburiyatini öz içiga oladi. Bunda kredit taşkilotining qarz oluvçiga kredit summasini beriş böyiça real şartnomaviy majburiyatlari şartnoma tuzilgan paytdan boşlab, qarz oluvçining foizlarni tölaş, kreditni qaytariş böyiça şartnomaviy majburiyatlari esa, agar taraflar kelişuvida boşqaça tartib belgilangan bölmasa, kredit summasi real olingan paytdan boşlab vujudga keladi. Şu munosabat bilan sudlar kredit taşkilotlari va qarz oluvçilarning taraflarni kredit şartnomasini bajarişga majburlaş töğrisidagi daʼvolarini körişda taraflarning tuzilgan uşbu şartnoma böyiça huquq va majburiyatlari vujudga kelgan paytni inobatga olişlari lozim.

Taraflarning şartnoma ijrosidan voz keçişiga Fuqarolik kodeksining 745-moddasida belgilab qöyilgan asoslar böyiça yöl qöyiladi. Kreditor qarz oluvçini tölovga qobiliyatsiz deb hisoblasa, qarz oluvçi kreditni taʼminlaş majburiyatlarini bajarmasa, şartnomada nazarda tutilgan kreditdan aniq maqsadda foydalaniş majburiyatini buzsa, şuningdek şartnomada nazarda tutilgan boşqa hollarda qarz oluvçiga kredit şartnomasida nazarda tutilgan kreditni berişdan butunlay yoki qisman boş tortişga haqli.

Xulosa örnida şuni aytib ötib joizki, sudlar tajribasida kredit şartnomalari bilan boğliq işlarning daʼvo tartibida körib çiqilişi bu jismoniy va yuridik şaxslarning huquq erkinliklarini himoya qilişning bir turi hisoblanib, bu işlarning tegişli tartibda birinçi instantsiya sudi tomonidan körilib, iş buyiça töplangan dalillarni bevosita tekşirib çiqiş va işning mazmuni buyiça adolatli qaror qabul qiliş, bundan taşqari eng asosiysi, sudlarda jismoniy va yuridik şaxslarning huquq erkinliklarining adolatli himoya qilinişiga qöşimça kafillik yaratadi.

B.Bekmuradov, Beruniy tumanlararo  Iqtisodiy sudi sudyasi.