KONSTITUTsIYa - TIYKARGʻI NIZAMIMIZ

1993-jil 9-aprel kuni Qaraqalpaqstan Respublikasi Joqargʻi Kenesinin 12-shaqiriq 12-sesiyasinda, tiykargʻi Nizamimiz bolgʻan Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi qabil yetildi. Mine bugin usi ahmiyetli tariyxiy oʻaqiyanin juz bergenine de 28 jil toldi, 28 jil milliy nizamshiliq tariyxinda oʻzine tan bir daoʻirdi quraydi. Bul daoʻirdi milliy nizamshiliq sistemasinin qaliplesioʻi, huqiqiy reformalar, nizam doʻretioʻshilik tajriybesi juzege kelioʻ  daoʻiri dep te aytioʻimiz mumkin. Sonday-aq, tiykargʻi nizamimiz usi jillar daoʻaminda jamiyette juz berip atirgʻan oʻzgerislerdi ham zaman talaplarin itibargʻa algʻan halda raoʻajlanip, jetilisip kelmekte.

Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi mamleketimiz gʻarezsizliginin huqiqiy tiykari, xalimizdin  yerkinliginin joqargʻi koʻrinisi bolip tabiladi. Ahmiyeti jagʻinan baha beretugʻin bolsaq, konstitutsiya dunya siyasiy kartasinda jana suveren demokratiyaliq mamleket - Qaraqalpaqstan Respublikasi qarar tapqanin nizamlastirioʻ bolip tabiladi.

Oʻzbekistan Respublikasi quramindagʻi suveren  Qaraqalpaqstan Respublikasinin suvereniteti Oʻzbekistan Respublikasi tarepinen qorgʻaladi. Qaraqalpaqstan Respublikasi menen Oʻzbekistan Respublikasinin oʻz-ara qatnasiqlari olar ortasinda Oʻzbekistan Respublikasi Konstitutsiyasi shenberinde duzilgen shartnamalar ham kelisimler menen tartipke salinadi.

Konstitutsiya putkil jahan jamaatshiligine xalqimizdin yerkin bayan yetip, milliy mamleketshiligimizdi zamanagoʻy tiykarlarda qayta tikleoʻ, demokratiyani terenlestirioʻ, insan huqiqlari ham mamleket suvereniteti ideyalarina sadiq bolioʻ, puqaralar tinishligʻi ham milliy birlikti tamiyinleoʻden ibarat yekenligin jariya yetti.

Qaraqalpaqstan Respublikasi Konstitutsiyasi joqari darejedegi nizam sipatinda mamleketimiz qalpin, onin sotsialliq, ekonomikaliq, siyasiy duzimin, basqarioʻdin demokratiyaliq printsiplerin, jamiyettin raoʻajlanioʻinin strategiyaliq bagʻdarlarin, puqaralardin huqiq ham yerkinlikleri kepillengenligin ham de ruoʻxiy qadiriyatlarimiz tiykarlarin bekkemlep berdi.

Konstitutsiyagʻa muoʻapiq har bir adam oy-pikir, soʻz, isenim yerkinligine iye, pikirler ham olardi bildirioʻ yerkinligi mamleketlik yamasa basqada sirlar boyinsha nizam menen sheklenioʻi mumkin.

Barliq mamleketlik uyimlar, jamiyetlik birlespeler ham laoʻazimli shaxslar, puqaralargʻa olardin huqiqlarina jane maplerine tiyisli bolgʻan hujjetler ham basqada materiallar menen tanisioʻ mumkinshiligin tamiyinleoʻge minetli bolip tabiladi.

Respublikamiz puqaralari jamiiyettin ham mamlekettin islerin basqarioʻgʻa tikkeley, sonday-aq oʻzlerinin oʻakilleri arqali qatnasadi, bunday qatnasioʻ oʻzin-oʻzi basqarioʻ, referendumlar oʻtkerioʻ ham mamleketlik uyimlardi demokratiyaliq  turde  qaliplestirioʻ arqali  amelge  asiriladi.

Mamleketimizde har bir adam menshik xuqiqina iye bolip, olardin bank amanatlarinin sir saqlanioʻina ham miyrasxorliq huqiqina harekettegi nizamlar menen kepillik beriledi. Puqaralarimizdin miynet yetioʻ, jumis turin yerkin tanlap alioʻ, adil miynet jagʻdaylarinda jumis isleoʻ ham nizamlarda belgilengen tartipte jumissizliqtan qorgʻanioʻ huqiqina iye bolip, sudtin hukimi menen tayinlangʻan jazani oʻteoʻ tartibinen yamasa nizamda koʻrsetilgen tartipten basqa jagʻdaylarda majburiy miynetke tartioʻ qadagʻan yetiledi.

Bulardan tisqari, har bir shaxs qartaygʻanda, miynet yetioʻ uqibin jogʻaltqanda, asiraoʻshisinan ayirilgʻanda, harekettegi nizamlarda belgilengen basqada jagʻdaylarda sotsialliq jaqtan tamiyinlenioʻ, qaniygeli meditsinaliq xizmetten paydalanioʻ ham de bilim alioʻ huqiqlarina iye. Pensiya, napaqalar, sotsialliq jardemnin basqa turleri rasmiy turde belgilengen kundelikli zarurlik mugʻdarinin yen az mugʻdarinan kem bolioʻi mumkin yemes.

Biypul ulioʻma bilim alioʻgʻa, ilimiy-texnikaliq doʻretioʻshilik, madeniyattin jetiskenliklerinen paydalanioʻgʻa har bir adamgʻa mamleket tarepinen kepillik beriledi.

Joqarida aytip oʻtilgen puqaralardin xuqiq ham yerkinliklerinen tisqari Konstitutsiyamizda puqaralardin orinlaoʻi tiyis bolgʻan minnetleride belgilengen bolip, puqaralarimiz Konstitutsiyani ham nizamlardin qagʻiydalarin saqlaoʻgʻa, basqa adamlardin xuqiqlarin, yerkinliklerin, ar-namisin ham qadir-qimbatin hurmetleoʻge, xalqimizdin tariyxiy, ruoʻhiy ham madeniy miyraslarin saqlaoʻgʻa, bizdi qorshap turgʻan tabiyiy ortaliqqa iqtiyatli qatnas jasaoʻgʻa, nizam menen belgilengen saliqlardi ham jergilikli jiyimlardi toʻleoʻge, nizamda belgilengen tartipte askeriy xizmetti oʻteoʻge minnetli bolip tabiladi.

Sonday-aq Oʻzbekistan ham Qaraqalpaqstan Respublikasin qorgʻaoʻ har bir puqaranin Konstitutsiyaliq minneti yesaplanadi.

Joqarida aytip oʻtkenimizdey Konstitutsiyamizda belgilengen insan, onin oʻmiri, yerkinligi, qadir-qimbati ham basqada qol-qatilmas huqiqlarinin qorgʻalioʻi adamzat jamiyetinin raoʻajlanioʻ basqishinda yerisilgen yen joqargʻi, bahali qadir-qimbatliliqlardan biri yesaplanadi.

Hazirgi kunde mamleketimizde insan huqiqlarin ham yerkinliklerin qorgʻaoʻ, adil sud taraoʻin juzege keltirioʻ maqsetinde sud-huqiq reformalari izbe-izlik penen daoʻam yetpekte.

Juoʻmaqlastirip aytqanda, Konstitutsiyamizda belgilengen kagʻiydalar ham sud-huqiq taraoʻinda oʻtkerilip atirgʻan reformalar, sud uyimlarinin puqaralardin huqiq ham yerkinliklerin haqiyqiy qorgʻaoʻshilarina aylanioʻina bekkem imkaniyat jaratadi ham de ulli keleshegimizdin huqiqiy kepilligi bolip tabiladi.

A.Kerimbayev, Qaraqalpaqstan  Respublikasi sudi sudyasi