BOLALAR NEChA YoShDAN MEHNAT QILIShGA HAQLI?...

Bolalarning mehnatidan foydalanish toʻgʻrisida gapirishdan oldin bola oʻzi kim, degan savolga javob berishimiz kerak. Oʻzbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari toʻgʻrisida”gi qonunining 3-moddasida quyidagicha taʼrif berilgan: bola (bolalar)— oʻn sakkiz yoshga toʻlgunga (voyaga yetgunga) qadar boʻlgan shaxs (shaxslar)dir. Ularni Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 77-moddasiga koʻra, ishga qabul qilishga oʻn olti yoshdan yoʻl qoʻyiladi.

Yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun umumtaʼlim maktablari, oʻrta maxsus, kasb-hunar oʻquv yurtlarining oʻquvchilarini ularning sogʻligʻiga hamda maʼnaviy, axloqiy kamol topishiga ziyon yetkazmaydigan, taʼlim olish jarayonini buzmaydigan yengil ishni oʻqishdan boʻsh vaqtida bajarishi uchun — ular oʻn besh yoshga toʻlganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-onasining oʻrnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi. Davlat oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan ishlovchi shaxslarga ishni taʼlim bilan qoʻshib olib borishi uchun zarur sharoitlarni yaratib berish va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa choralarni koʻrish orqali bolaning mehnat qilish huquqi taʼminlanishini kafolatlaydi.

Har bir bola oʻzining yoshi, sogʻligʻining holati va kasbiy tayyorgarligiga muvofiq qonunchilikda belgilangan tartibda mehnat qilish, faoliyat turini va kasbni erkin tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash huquqiga egadir. Shuningdek, “Voyaga yetmaganlarning mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha talablar toʻgʻrisida” Nizomning 4-bandiga koʻra, belgilab qoʻyilgan normadan ortiq ogʻir yuk koʻtarish va tashish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarda 18 yoshga toʻlmagan shaxslar mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bolalarning mehnatidan qonunga zid ravishda foydalanish uchun qonunchilikda ish beruvchilarga nisbatan bir qancha javobgarliklar belgilangan. Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 491-moddasiga koʻra, voyaga yetmagan shaxslarning mehnatidan foydalanishga yoʻl qoʻymaslik toʻgʻrisidagi talablarni buzgan, voyaga yetmagan shaxs mehnatidan uning sogʻligʻi, xavfsizligi yoki axloq-odobiga ziyon etkazishi mumkin boʻlgan ishlarda foydalangan shaxslarga nisbatan eng kam ish haqining bir baravaridan uch baravarigacha miqdorda jarima solinadi. Voyaga yetmagan shaxslarning belgilangan normalardan ogʻir yuk koʻtarish bilan bogʻliq ishlarga jalb etilishi ham, xoh oʻzlarining xohishlariga koʻra boʻlsin, xoh majburan jalb etilsin, qonunga xilof hisoblanadi va bunday mehnatga jalb qilgan shaxs javobgarlikka tortiladi.

Majburiy yoki ixtiyoriy boʻlishidan qatʼiy nazar, maʼlum mehnat turlarida voyaga yetmagan shaxslar mehnatidan foydalanish taʼqiqlanadi.

N.Jumaniyozova, tuman Adliya boʻlimi Yuridik xizmat koʻrsatish markazi boshligʻi.