Totuvlik tafti: MUATTAR MEHR TAFTIDAN OBOD XONADON

Qiliçboy zamini Amudaryo tumanining maftunkor göşalaridan biri. Bu zaminda yaşab, özlarining fidoyi mehnatlari bilan umr manzillarini ziynatlab, yuksak obrö-eʼtibor topgan insonlar juda köp. Ayniqsa, özaro mehr-oqibatli, totuv va inoq oilalar saltanatini bunyod etib, nafaqat öz farzandlariga, balki el-yurtga muattar mehr taftini ulaşib yaşayotgan insonlarning turmuş tarzlari havasga munosib.

Qiliçboy zaminida qozoq millatiga mansub Bektursun oğa (Alloh rahmat qilsin) va Enajon momo Qiliçevlar haqida gap ketganida eldoşlari:

- Ularning  çehralari nurli edi, izlarida qolgan urpoqlari ham juda mehrli, el-yurtga qayişgan, - deya havas bilan eʼtirof etişadi.

Bektursun oğa Qiliçev butun umrini taʼlim-tarbiya sohasiga bağişlagan, to nafaqaga çiqqunlariça qişloqdagi 15-sonli umumtaʼlim maktabida öquvçi-yoşlarga fizika-matematika fanidan dars berganlar. Umr yöldoşi Enajon momo esa şu maktabda farroş bölib işlaş bilan birga katta rözğorning saranjom-sariştaligini taʼminlab, öta tejamkorlik bilan bekalik vazifasini ado etganlar. Biri qozoq, biri özbek millatiga mansub Bektursun oğa bilan Enajon momo mehr-muhabbat çaşmasidan suv içib, bu xonadonda 5 öğil, 4 nafar qiz voyaga yetdi.

Xalqimizda “Qirqta bölsa, qiliği, önta bölsa, örni boşqa”, degan ajib hikmat göyo Bektursun oğa bilan Enajon momoning farzandlari xulq-atvoriga qiyosan yaralganday, töqqiz nafar öğil-qiz töqqiz xil öziga xos dunyo böldilar. Ota-onalari feʼlidagi özaro mehr-oqibat, mehnatsevarlik, xuşmuomalalik, qatʼiyat va dadillik, eng muhimi, halollik va rostgöylik fazilatlarini özlariga “yuqtirgan” farzandlar kamolga yetganida ahillikda göyo bir muştga, özaro mehr-oqibatda köngillari daryoga aylandilar. Biri-biridan mehnatkaş, elim, yurtim, uyim-joyim, rözğorim, degan fidoyi insonlar bölib şakllandilar. Vaqt ötib, 9 farzand 9 joyda ildiz otib, özlarining muqaddas oila qörğonlarini yaratdilar.

Biz istaymizmi, istamaymizmi, hayot qonuni – Allohning hoxiş-irodasi oldida ojizmiz. Şuning uçun ham keksalar bu dunyo bir mehmonxona, biz esa mehmonmiz, deyişadi. Bu fano mehmonxonasida izzat-hurmatga, ehtiromga munosib yaşaş esa insonning öziga boğliq. Bektursun oğa bilan Enajon momo bu hayotdan ketganlariga ança bölgan, lekin har kuni, har tong ularning nurli izlari qolgan katta xonadonda, bu xonadondan bir irmoq kabi taralib, mehr-oqibat ummoniga aylangan öğil-qizlar, nevara-çevaralarning oilalarida şu aziz insonlarning nomlari tillardan tuşmaydi:

- Bobom bilan enamning ruhlari şod bölsin, bizlarga ham ularning umr yöllarini bersin!

Ana şunday duo qilişadi otaxon bilan onaxonning bugungi avlodlari.

Bugungi avlodlar. Bektursun oğa bilan Enajon momoning törtinçi farzandi bölgan Zamiraxon Qiliçeva ularga boş-qoş. Taqdir yoziğimi, bu oila farzandlari içida Zamiraxon oila qurmadi. Samarqand şahridagi kooperativ texnikumini imtiyozli diplom bilan tugatgan Zamiraxon özidan katta opa-akalari talaba bölgani, 5 nafar  uka-singillari juda yoşligi uçun işlab, ota-onasiga kömakdoş bölişni xohladi va tuman matlubot jamiyatiga qaraşli dökonlardan biriga sotuvçi bölib işga joylaşdi. 1989-yilda otasi Bektursun oğaning vafotidan söng, uka-singillari Zamiraxonga qattiq boğlanib qolişdi. Oiladagi oğir judolik, rözğorning zalvorli yukini yelkalaş Zamiraxonning zimmasiga tuşdi. U keksayib qolgan onasiga tirgak bölib, uka-singillarini katta hayotga tayyorladi, öqitdi, uyli-joyli qildi. 14-yil davomida savdo sohasida işlagan Zamiraxon Qiliçeva 1978-1993-yillarda Qiliçboy qişloğidagi maişiy xizmat körsatiş kasb-hunar kollejida (hozirgi kasb-hunar maktabi) faoliyat yuritdi.

Uka-singillarining öqişi, işli, uyli-joyli bölişi uçun yelib-yugurib yurib pensiya yoşiga yetganini ham sezmay qoldi. U butun orzu-umidlarini tuğişganlari hayoti bilan boğladi. Ularga ota-onasidan keyin ota-onalik mehr-muhabbatini berdi va evaziga hurmat, eʼtibor, ehtirom kördi. Çin maʼnoda baynalmilal oila bölgan bu katta xonadonda Bektursun oğa bilan Enajon momoning farzandlari, nevara-çevaralari jam bölişganlarida xuddi töyxonaga aylanib ketadi. Uzoq yillar “qişloqxöjalikkimyo” idorasida taʼminotçi-mutaxassis lavozimida halol va fidoyi mehnat qilgan (Alloh rahmat qilsin) oilaning katta farzandi Sultonmurodning ayoli Halima Quşerova – qozoq qizi. Uni butun oila aʼzolari yaxşi körib, ismini umuman tilga olişmaydi. Çunki, kelinlar qayni va bekaçlarining, ular esa çeçalarining ismlarini aytib çaqirişlari qozoq millatiga xos emas. Uni “jengey” deb eʼzozlaşadi. Oilaning qizlari – bekaçlar va qayn opalarni esa “Oyqiz”, “Oy opa” deb ataşadi, bu borada Zamiraxonning hurmat-eʼtibori ança baland. Uni barça “jengey” va kelinlari bir xil “Opa”, deb çaqirişadi.

Xalqimiz qon-qoniga singib ketgan gözal bir fazilat bor. Bu – millatlararo totuvlik. Nazarimda bu ezgu fazilat xalqimiz uçun betakror anʼanaga, maʼnaviy qadriyat darajasiga kötarilganki, köpmillatli mamlakatimizda, xususan, Qoraqalpoğistonda ham barça millat vakillari özaro jips, ahil-inoqlikda yaşaşga odatlanişgan. Razm solsangiz, har bir özbekning bir qoraqalpoği, qalbi-qalbiga tutaş qozoği yoki turkmani bor. Qoraqalpoq, qozoq, turkman va boşqa millatlarning esa özlarining özbek qardoşlarisiz tölmaydigan oçiq köngillari  bor. Bektursun oğa bilan Enajon momoning izlarini obod qilib, bugungi kunda Zamiraxon opa Qiliçeva boşçiligida özlaridan köpayişib, el-yurtga singib ketgan katta xonadonning kelinlaridan Halima çeça Kuşerova bilan Rayaxon Yesenovalar – qozoq, nevara kelinlar Anorgul Madiyorova – qoraqalpoq, Raʼnoxon Maşaripova va Malohatxon Hajiyevalar esa özbek millatlariga mansub.

Biz ijodiy guruhimiz bilan bu mehr-oqibat gulşani – ota-onasining çiroğini yoqib ota makonda yaşayotgan Zamiraxon opa Qiliçeva boşçiligida ota-onalarini xotiralaş marosimiga yiğilgan, biri-biridan dilbar, mehrli kelinlarning özaro muomalalariga çin dildan havas qildik. Qiliçboy OFY raisi Bahrom Qodirov va nuroniylar masalalari böyiça OFY raisining maslahatçisi Aminaxon opa Yusupovalarning eʼtirof etişlariça: “Katta xonadonning eşigi yaxşilar uçun hamişa oçiq”, qozoq milliy liboslarini xuş körib kiyadigan özbek va qoraqalpoq millatiga mansub kelinlar oilaviy marosimlarga umr yöldoşlaridan avvalroq yetib kelişib, dasturxon yasatişni doimiy anʼanaga aylantirişgan. Xuddi ota-onalari hayot-u öğillarini tökin dasturxon atrofida kutayotgan kabi,

- Qaynonam rahmatlik hammamizga quroq tikiş hunarini, körpa-körpaçalar qavişni örgatganlar, - mehr bilan sözlaydi kelinlar.

Şundanmi, bu kabi işlar ahil-inoq kelinlarning özlaridan ortmaydi.

Insonni mehr ulğaytiradi, muhabbat toblaydi, oqibat çiniqtiradi, deydilar. Ana şu uç buyuk tuyğu hokim bölgan joyda oila çamani gullab-yaşnaydi, muattar ifori bilan atrofidagilarga, el-yurtga tarovat baxş etadi.

Bu xonadon mehr taftidan,

Oqibatdan rang olgan göşa.

Öğil-qizning muhabbatidan,

Totuvlikdan çaroğon göşa.

Şuning uçun quçoği obod,

Tonglarida olamça sehr.

Kelinlarning köngillari şod,

Ularga yor muattar mehr!

Robiya YÖLDOŞEVA.