“IXTIROChILAR”

Hikoya

(Boʻl(ma)gan voqea)

Moʻʼjazgina Xitoy qishlogʻining turfa feʼlli odamlari koʻp, ularning hangomalarini kitob qilsa, bir javon toʻlar.

Ochilboyni hamqishloqlari «ijodkor ixtirochi» deb ham atashadi. U koʻp yangiliklar yaratgan: baʼzan kulgiga qolsa, baʼzi yangiliklari hayotda asqotib, ish berib turibdi. Mototsikl motoridan foydalanib, tomni suvash uchun loy toʻla chelakni tom boshiga chiqaradigan "motokran” ishlagan ham shu Ochilboyda. Hozir Xitoy, Koreyadan keltirilayotgan yer haydaydigan agregatlarni Ochilboy bundan oʻn besh yil oldin oʻylab topgan. Faqat bir aybi bor, to motorni oʻchirmaguncha, toʻxtamay ishlayvergani uchun falokatga yoʻliqishiga oz qolgan. Ovulda tinmay chiroq(svet) oʻchavergani uchun Murod telemaster bilan ikkalasi mashina akkumulyatoridan 220 volt tok chiqaruvchi apparatni oʻylab, tuzatishgan. Eski televizorlarning ehtiyot qismlaridan katta akkumulyator qutisiga joylashtirib, yasagan asbobi bilan hammani qoyil qoldirishgan. Endi koreyaliklar uning ixcham koʻrinishidagilarini uyib tashlashdi.

Ana shu Ochilboy Murod joʻrasi bilan quyoshlamada erinib oʻtirganida biri-biriga baliqqa borishni taklif qilib koldi.

– Baliqqa boramiz.

– E, qoʻy, uning mashaqqati qancha?

– Hech mashaqqati yoʻq, kallani ishlatsang, boʻldi. Oson yoʻli bor.

– Qanday yoʻli?

– Mana, tok kuchaytirgichimiz bor. Suv boʻyiga borasan, ikki simni tushirasan, akkumulyatorga buni ulaysan, tok urdirib, baliqlarni terib olaverasan, erinmasang boʻldi.

Ochilboyning qatʼiyati azaldan baliqxumor Murodning erinchoqligini yenga boshladi. Lekin baribir eʼtiroz bildirdi:

– Tok kuchaytirgichni kecha akam olib ketgandi, televizorda boks musobaqasi koʻrsatilar ekan, bugun soʻrasak boʻlmaydi-da. – Ochil joʻrasining eriganidan xursand boʻlib ketdi, tizzalari bilan yerga, "Ovchilar” kartinasidagi lofchi ovchiga oʻxshab oʻtirib, ikki qoʻlini baravar silkitib:

– Dvijok bor, dvijok yaxshi emasmi!? – dedi ogʻzini toʻldirib.

– Boʻlaveradi.

– Ketdik. – Ikki oʻrtoq provodalarni keragicha shaylashdi.

– Mototsiklga benzin kerak, litri falon soʻm, - yana oyogʻi tortmaganday, soʻzlandi Murod. – Bundan tashqari, tok urdirib, tutguday baliq bormi hozirlari. Bu "nevidimka” tur degani chavoqligida qirib boʻldi-ku, baliqlarni.

– Bor, – joʻrasi aynib qolishidan qoʻrqib, tezlashdi Ochilboy, – Bor yerini men bilaman. Katta zovurning yoqasidagi chungulni Nurbek chiqmas moʻldaklab, baliqxona qilib qoʻyibdi. Bir odamni yaqinlashtirmaydi. Oʻzi ham tutmaydi, qoʻlidan kelmaydi-da. Ochilboy ovozini pasaytirib, Murodning qulogʻiga yaqinroq kelib davom etdi: – U yerga mototsiklda ham borib boʻlmaydi. Nurbekka bildirmay, eshakda boramiz. Ana, qoʻshnimiz Komilning eshagini soʻraymiz. Mollariga oʻt olib, namozgarda uyiga keladi, biz ikki soatga qolmay, borib kelamiz. "Kakras” Nurbek shu paytda uyida mollarini joylashtirayotgan boʻladi… "Tar-r-r” ettiramiz-u, baliqni olib, joʻnab qolamiz.

Murod Ochilboyga "chekist boʻlib ket-e”, deganday miyigʻida kulib qarab qoʻydi.

Baliq vaʼda qilib, Komilning eshagini olishdi. Ikkovi mingashib, "Tigr”ni oʻrtaga qoʻyib, shoshilinch yoʻlga tushdilar. Ochilboy choʻlpi (chovli) olvoldi. Baliq tok urganda qalqib chiqsa, suvga tushib, peshalab yurasanmi? Choʻlpi bilan ilib, qirgʻoqqa qoqib tashlayverasan! Shokir benzinchining yonida gurung sotib oʻtirgan Sharif alkash ularga qichqirdi:

– Ha, baliqqami? Men ham "omad!” - deb oʻtiraman, bir shoʻrvalik tashlab ketarsizlar!

– He, kallangni, aytmadimmi senga, choʻlpini gijinglataverma, yashiribroq oʻtir, deb – toʻngʻilladi Murod Sharifga ters qarab. – Ana, oldimizni kesdi-da!..

– Qayerga yashirasan, up-uzun dastasi bilan!? Ha, ne... koʻrsa-koʻrar-da, - dedi Ochil qoʻrs ohangda.

– Oldimizni kesdi. Endi baliq boʻladimi?! Baliq deganga hech kimga bildirmay borasan, oʻljani ham birovga koʻrsatmaysan!

– Voy-boʻ-oʻ-y, oʻljangni hech kimga koʻrsatmasang, ovning ne qizigʻi bor!? – dedi Ochil tutajak baliqlarini koʻz oldiga keltirib va xalta qolib ketmadimi, deb egar tagini tekshirib ham qoʻydi.

Daryoliqqa yaqin zaxkashning aylanma joyida toʻxtashdi. Haqiqatan ham zaxkashning bir tarmogʻida suvi bir yonidan kirib, bir yonidan chiqib turgan kattagina hovuz bor ekan. Suvning kirish-chiqish tomonlarida "kaza” (ishqa-qamishdan baliq kiradigan, lekin chiqolmaydigan maxsus toʻsiq) koʻrinib turardi. Hovuz suvining loyqaligidan bu yerda baliq koʻpligi maʼlum. Murodga jon kirib, qoʻllarini ishqalab, tishining suvini tortib, eshak egariga bogʻlangan motorni olmoqchi edi Ochil hovliqdi:

– Tuxta, toʻxta, motorni tushirma, qaytaga mahkam boyla-da, "xodla!” Shart-shurt ishimizni bitiramiz-u, "zim” boʻlamiz. Baliqning hammasini yigʻishtipamiz, deb ham yurmaysan. Bir xalta toʻlsa boʻldi. Nurbek ham bilmay qolsin. Komilning eshagini ham oborib berishim kerak.

Asboblarni shaylab, provodalarni dvijokka ulab, motor chizimini tortishga shaylangan Murodni Ochilboy toʻxtatdi:

– Hey! Yaxshilab bir tekshirib koʻr, yana oʻzimizni tok urib, oʻyinimizdan oʻymoq chiqib turmasin-a!

– Koʻrdim, koʻrdim. Qoch, qirgʻoqdan uzoqroqda choʻlpini tayyorlab tur. Bir yoqaman-u oʻchiraman. Keyin choʻplab olaveramiz. Ah, manavi eshakning yuvoshligini aytmaysanmi!

Ochil motorning chizimini ikki tortdi – yonmadi. Eshak boshini silkib, quloqlarini shalpillatib qoʻydi. Chizimni qayta oʻrab, chap qoʻlini motorga tirab, bor kuchi bilan tortdi: toʻla gazda turgan motor "tar-r!” etib oʻt oldi. Qoʻrqib ketgan eshak orqa oyoqlarida choʻkkalab oldi-yu, oldinga sakradi. Suvga tashlangan sim Murodga tegib ketishiga sal qoldi, qoʻrqib, oʻzini chetga otdi. Motor battar gaz koʻtarib, eshak boʻynini pastga egib, goh oʻngga, goh chapga shataloq otib borar, ikki joʻra uning orqasidan qarab netarini bilmay turardilar.

– Voy-voy, rasvo boʻldik! Agar sim yoʻlda birovga tegib ketsa..., valloh, oʻldiradi! Ana shunda "Jasliq”da yeysan baliqni! – dedi Murod yigʻ-lamsirab. Sen, motorni tushirma, eshakka mahkam bogʻla, degan!

– Men tushirma degan boʻlsam, sen tushirgin edi, endi nega menga gap topasan! Undan koʻra eshakni toʻxtat!

Biri choʻlpini, biri koʻrpachani olib, eshakning orqasidan yugurishdi. Katta yoʻlga chiqaverishda choʻpga ilib qolgan simni topishdi.

– Haliyam chala boylaganimni aytaver , – dedi Ochil oʻzini oqlaganday.

– Hamma ishing chala sening, chala ixtirochi! – dedi Murod ters qarab.

– «Zato», foydali!

Eshak juda uzoqlab ketdi, shekilli, motorning ovozi eshitilmay qoldi.

– Qancha benzin quyganding? – soʻradi halloslab yugurayotib Murod.

– Yarim litr.

– Yarim litr nega kerak?! 200 gramm quyib qoʻyavermaysanmi? Endi bir soatgacha oʻchmaydi motor!

– E..., oʻchmasa, oʻchmas! Qayoqqa qarab ketdi ekan, bu harom oʻlgur eshshak?!

– Eshak har qachon oʻz uyiga qarab ketadi, – aqliga oʻzi qoyil qolib han-siradi Ochil.

Ikki joʻra harsillashib ovulga kirganda, shom qorongʻusi quyuqlashib qolgan edi. Sharif alkash hamon oʻsha supachada mylgib (yarim uyquda) oʻtirgan ekan. "Miqqiyning (kalxat demoqchi) nasibasi bir chumchuq, deganday bunga topiladi aroq”, deb koʻnglidan oʻtkazdi Murod. Sharif bularni tanidi:

– Ha, qaytdinglarmi? – soʻradi yengil chayqalib.   

– Shu yerdan eshak oʻtmadimi? – baravar soʻrashdi ovchilar hansirab, manglaylarini yengi bilan artib.

– Eshakni-ku koʻrmadim-da, svetsiz bir mototsikl oʻtdi, tarillab. Yoʻl qolib anov solmadan oʻtib, kunchiqarga qarab ketdi! Yoʻl-poʻlga qaramay, solmadan tik oʻtib, otizning ichi bilan Komilning uyi tomon ketdi, ruldagi odam rosa ichib olgan deyman-ov! - dedi Sharif qoʻlini siltab.

"Chiroqsiz mototsikl”ning nima ekanligini yaxshi bilgan ikki joʻra ham indamay Komilning uyiga qarab loʻkillayverishdi...

Tursunboy ABDULLAYeV,

Xitoy qishlogʻi.