Qoraqalpoq xalqining nomoddiy madaniy merosi: Xalq amaliy sanʼati

Qoraqalpoq xalqining madaniyati ildizlari juda teran va boy tarixga ega. U turli xalqlarning  madaniy anʼanalarining qorishmalarini ham oʻz ichiga oladi. Xalqining oʻziga xos turmush tarzi, urf-odatlari asrlar davomida rivojlanib, sayqallanib keldiki, boshqa xalqlar madaniyatlaridan noyob xususiyatlari bilan alohida ajralib turadi.

Qoraqalpoq xalqining nomoddiy madaniy merosi haqida gapirganimizda eng avvalo, yuksak taraqqiy etgan folklorini – xalq ogʻzaki ijodi va xalq musiqasini esga olish lozim. Shuni alohida taʼkidlash joizki, hozirgi kunda qoraqalpoq ijodkorlari tomonidan toʻplab, nashr etilgan qoraqalpoq xalq ogʻzaki ijodi  namunalarining yuzinchi tomi oʻquvchilar hukmiga havola etilganiga bir necha yil boʻldi. Dostonlar, baxshilar tomonidan oʻziga xos uslubda kuylanib kelinayotgan, qoʻshiqlar, termalar, ertaklar va turli marosimlarga xos yigit-qizlarning aytishuvlari munosib joy olgan toʻplamning qaysi birini oʻqib koʻrsangiz ham qoraqalpoq xalqining yuksak aql-zakosiga, tafakkur olamining kengdigiga soʻzga chechan, tili boyligiga amin boʻlasiz. Xalq musiqalari ham ohanglari betakrorligi, koʻngilga yaqinligi bilan diqqatga sazovordir.

Qoraqlalpoq xalqining nomoddiy madaniy merosi shu qadar noyob va oʻziga xos tarixga ega. Turmush taqozosiga muvofiq dunyoga kelib, asrlar davomida shakllanib, sayqallanib, noyob hunar sifatida qadrlanib kelgan kulolchilik ham qadim tarixga ega. Hatto kulolchilik, gilamdoʻzlik, yogʻoch oʻymakorligi shu qadar rivojlanganki, qoraqalpoq zaminidagi eng qadimiy shaharlar (Xoʻjayli, Toʻrtkoʻl, Shobboz, Chimboy)da bu hunar egalari maʼlum bir hududda yashashgan. Ular yashagan hudud yo koʻcha ham shu hunarmandlar nomi bilan kulolchilar, gilamdoʻzlar yo naqqoshlar koʻchasi deb atalgan.

Yurtimizda olib borilgan arxeologik izlanishlar natijasida topilgan kulolchilik osori-atiqalari bu hunarning kelib chiqishi olis tariximizga taalluqli ekanidan dalolat beradi.

Shuningdek, qadimiy xalq gilamdoʻzlik anʼanalari koʻp avlodlarning ixtirochilik urinishlari natijasida rivojlanib, nihoyatda uzoq va keng ildizlarga ega. Qishloq joylarida asosan ayollar tomonidan uyda toʻqilgan gilamlar oddiy, lekin mukammal texnikada ishlab chiqilganligini anglatadi, shu tariqa ranglar, shakllar, nozik naqsh kombinatsiyalariga ega.

Istiqlol yillarida yurtimizda milliy hunarmandchilik taraqqiyotiga qaratilayotgan eʼtibor tufayli yogʻoch oʻymakorligi sanʼati ham jadal rivojlanmoqda. Usta-hunarmandlar tomonidan yuksak did va mahorat bilan tayyorlanayotgan bir-biridan bejirim va betakror mahsulotlar nainki yurtimiz, balki xorij davlatlarida ham yuqori baholanayapti.

 Yogʻoch oʻymakorligining shuhrati hech qachon susaymagan. Oʻsimliklarga oid naqshlar orqali har qanday yuzani bezash anʼanaviy yogʻoch oʻymakorlik sanʼatining eng mashhur turidir. Oʻymakorlikda koʻproq chinor, tut, yongʻoq, qayragʻoch, olcha yoki oʻrikdan foydalanilar edi.

Istiqlol yillari yurtimizda xalq badiiy hunarmandchiliklari va amaliy sanʼati yanada rivoj topdi. Avloddan avlodga, ustadan shogirdga oʻtib kelayotgan milliy hunarmandchiligimizning baʼzi unutilgan turlari qayta tiklanib bormoqda.

Birinchi Prezidentimiz Islom Karimovning 2010-yil 30-martda qabul qilgan «Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy sanʼatini rivojlantirishni yanada qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida»gi Farmoni bu borada muhim dasturulamal boʻlmoqda. 

Ayni paytda Qoraqalpogʻiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan uch yuzdan ziyod hunarmandning 25 foizini yoshlar, 50 foizini ayollar tashkil etadi. Ular yurtimizda va xalqaro miqyosda tashkil etilayotgan turli tanlov va festivallarda faol qatnashib, milliy madaniyatimizni keng targʻib etishga munosib hissa qoʻshib kelmoqda. 

Qoraqalpoq xalqining nomoddiy madaniy merosi bugungi avlod vakillari tomonidan qadrlanib, rivojlantirilib kelinayotgani bejiz emas.

(Foto - http://www.uza.uz)